Balingródek, czyli miasto Balińskich, miejscowość w rejonie święciańskim, zwana kiedyś miasteczkiem, chociaż tak naprawdę nigdy nim nie była.
Teraz jest to małe osiedle, liczące kilka gospodarstw, zajmujące nieduży skrawek ziemi między sosnowym borem a rzeką Wilią. Od zwykłego zaścianku różni się jedynie tym, że wznosi się tu świątynia, kościół famy parafii balingródzkiej. Osada ożywa jedynie w niedzielę, kiedy to zbierają się tu okoliczni mieszkańcy na mszę do kościoła, pozostały czas płynie tu spokojnie i wolno, gdyż stałych mieszkańców Balingródka można policzyć na palcach jednej ręki. Osiedle leży na skraju gminy maguńskiej, dla przeciętnego podróżnika jest dość trudno dostępne, gdyż nie m a nawet tu porządnej drogi dojazdowej. Prócz kościoła i walorów przyrodniczych nie ma teraz ta miejscowość nic interesującego dla przybyłych tu gości. Rzeka Wilia, przedzierając się wśród porosłych sosną wzgórz, czyni tu piękne zakola, odcinając tym samym Balingródek od reszty świata. Do tej osady najłatwiej się dostać z Punżan (rej. wileński, gm. bujwidzka), które od Balingródka są oddzielone jedynie rzeką, przepływając Wilię łodzią przewoźnika. Pokonując rzeczną toń możemy podziwiać piękne krajobrazy brzegów największej rzeki Wileńszczyzny. Piękność, a także znaczenie Wilii dla tych ziem dawno już były zauważone przez naszych pisarzy. Ignacy Chodźko jeszcze w XIX wieku pisał: "...przejdźmy się po brzegach rzeki naszej ojczystej Wilii!... tej odwiecznej przyjaciółki naszej, w której wodach dziki niegdyś Litwin poił swego rumaka; nad którą Monarcha kraju tego, mocarza lasów litewskich obaliwszy na ziemię, dzielną prawicę swoją krwią dumnego zwierza zbroczoną, w czystych jej wodach obmył; która przyjęła na swe łono i przechowuje na dnie świętym krzyżem obalone i zepchnięte w jej łoże stare bogi litewskie; która w późniejszych czasach tylu zdarzeń publicznych, tylu dom owych rozkoszy była świadkiem!...; nad którą upłynął nasz wiek młodzieńczy, dojrzały upływa, nad którą na koniec stare nasze koście zagrzebią...".

Dawniej z przeprawą przez rzekę było łatwiej, gdyż w ciągu kilku wieków działał przy Balingródku prom, przewożący wędrowców podróżujących z Wilna na północ. W dokumencie z 1554 roku napisane: "... przewóz punżański pana Szostowickiego od Niemenczyna mało nie dwie mile położony". Balingródek, Punżany, a także spory kawał ziemi po obu stronach Wilii należały dawniej do dużego majątku zowiącego się Punżany. Pierwsze wzmianki historyczne dotyczące Punżan pochodzą z roku 1567. W przeprowadzonym wówczas spisie wojska litewskiego dowiadujemy się, że Jan Możejko z Punżan wystawił konia ze zbroją, zaś sam służy, wraz ze sługą Andrzejem Steckiewiczem w oddziale Borkułoba. W roku 1571 Tomasz Korejwa z Punżan sprzedał część ziemi dla Stanisława Woropaja (od tych nazwiska zapewne pochodzą nazwy miejscowości w okolicy Punżan -Korejwiszek i Woropniszek). Mniej więcej w tym okresie wspomina się także Jan Szykszniewicz z Punżan - był on chyba protoplastą późniejszego zaścianku Szykszniszki. W XVII wieku nastąpiło rozdrobnienie tego majątku, powstał wówczas szereg niedużych zaścianków szlacheckich, tzw. okolica szlachecka zamieszkała przez Szostaków, Zabłockich, Iwaszkiewiczów, Śnieżków i innych. Sam dwór Punżany przez dłuższy czas był we władzy Radziwiłłów. Ciekawym dokumentem jest inwentarz Punżan, pochodzący z roku 1791. Wówczas Punżany należały do nieletniego Dominika Radziwiłła, podkomorzyca W.K.L. Opis jest następujący: "z przyjazdu w końcu drogi z obu stron żerdzicami ogrodzonej brama drania kryta, w niej wrota podwójne tarciczne na biegunach z czterema u góry większymi, u dołu mniejszymi żelaznymi obręczami (...). Fortka z tarcic na zawiasach z krukami i zapadnią, ex opposito nad rzeką Wilią. Budynek mieszkalny duży z brusów wystawiony, dranicami w żłobki kryty z sześcio na dachu dymnikami, a w nich ze szkalnymi kwaterkami, a chorągiewką w końcu z żelaza. Z podwórza wchodzi się o dwu gradusach do sieni, drzwi tarciczne podwójne z filankami roboty stolarskiej na zawiasach (...). Za ogródkiem w końcu budynku będącym stajnia z bierwion, słomą kryta duża, budynek ekonomiczny stary z bierwion budowany słomą i drania przez pół kryty. Imbar duży w kwadracie przeciągłym na podmurowaniu, z drzewa brusowego, drania kryty z sześcio na dachu dymnikami naokoło, a w nich zaszklonymi kwaterami na końcu, w środku dachu stojący z blachy żelaznej rżnięty malowany z pałaszem w ręku Turczyn (...). Te całe zabudowania z przygummskiem i ogrodami częstokołem, a miejscami żerdziami w koło ogrodzony (...). Sadzawka nad rzeką Wilią, od promu młynek o jednym kole, przy stawku prom na rzece Wiln na kordelu". Na ziemiach punżańskich były dwie karczmy - "w Bugieliszkach z drzewa okrągłego sosnowego wjezdna, dranicami kryta, reperacji czyli połowy dachu nowego potrzebująca, z gankiem na słupach" i "w końcu wsi Punżany na trakcie do Wilna karczma wjezdna zwana Panienka z drzewa okrągłego drania kryta z gankiem do wsi na słupach". Należały do majątku 3 wsie: Punżany (13 gospodarstw - Minkiewicz, Maciej kianiec, Hołubowicz, Frąckiewicz, Dziengo, Kondratowicz, Bułło, Trybocki, Rogowski, Rutkowski, Podlecki, Grygojć), Podobce (3 dymy - Rodziewicz, Żuromski i Szatrawka) i Nasielany (8 dymów), oraz zaścianki: Połoniszki, Bugieliszki, Podworyszki, Porudzina, Punżaniszki, Gałganiszki, Tautuliszki i Płytniszki.

Na początku XIX wieku Punżany przeszły do rąk Ignacego Balińskiego (herbu Jastrzębiec), sprzedaż odbyła się 19 maja 1806 roku. Prócz Punżan do Balińskich należały, między innymi i Jaszuny. Po śmierci Balińskiego majątek ,na podstawie testamentu, został podzielony pomiędzy synów: Michał (a propos, słynny historyk, autor dzieła "Starożytna Polska") otrzymał Jaszuny, zaś Ignacemu przypadły Punżany. Otóż Ignacy Baliński, będąc wówczas już marszałkiem powiatu wileńskiego, chcąc ożywić ruchem przemysłowym ustronne położenie swego majątku Punżany, zaczai gromadzić około roku 1822 ludność rzemieślniczą w osadzie Bugieliszki, której dał nazwę od swego nazwiska rodu - Balingródek. Pobudował tu kilkanaście domów, a także kościół murowany. Trzeba jednak dodać, że owe Bugieliszki miały wówczas już budowlę o charakterze religijnym - była to drewniana cerkiew unicka zbudowana w 1818 roku przez tego samego Balińskiego. Z niewiadomej przyczyny Baliński na miejsca cerkwi zdecydował zbudować murowany katolicki kościół. Kościół gotów był w roku 1825. Był to kościół filialny (filia parafii Korkożyszki) pod wezwaniem Opatrzności Boskiej. Wnętrze kościoła upiększał niejaki artysta Ignacy Koczan, za co w darze od Balińskiego otrzymał dom w Balingródku. W opisie świątyni z roku 1826 czytamy: "Kościół długości łokci 45, szerokość łokci 20, murowany z cegły palonej, deskami kryty, po deskach dachówka palona dobra. Z frontu kościoła wieża w kwadrat czteropiętrowa, w której babiniec z kopułą krytą deskami, olejną farbą czerwoną malowana. Na kopule krzyż z drzewa dębowego blachą obity, czarno malowany, z tyłu dachu krzyż mały żelazny. W wieży dzwon nowy pięć pudów ważący, żelazem okuty jeden, a drugi dzwon mniejszy pudów trzy ważący żelazem okuty (...). W kościele posadzka kwadratowa ceglana, dobra, stalowanie położone z tarcic dobrych...". Od frontu, tuż nad wejściem, we wnęce było napisane: Ignacy i Elżbieta Balińscy zbudowali R. 1825. W kościele tym spoczęły zwłoki ojca fundatora, także Ignacego Balińskiego. Świątynia, jak na owe czasy i warunki była solidnie pobudowana, zawierała także niezłą kolekcję obrazów. Pierwszym proboszczem Balingródka był Jan Jankowski (posługę kapłańską pełnił do 1838 roku). Balingródek, zwany wówczas już miasteczkiem, nie osiągnął jednak nigdy tego poziomu, by stać się prawdziwym miastem. Okolice były dość słabo zamieszkane, bardzo marna piaszczysta gleba nigdy nie przyciągnęła większej liczby stałych mieszkańców. W lepszym wypadku, podróżujący rzeką flisacy lub przeprawiający się przez Wilię wędrownicy odwiedzali balingródzkie szynki. Konstanty hr Tyszkiewicz w roku 1857 będąc w tej osadzie, tak oto opisał przedstawiający się widok: "Balingródek, dzisiaj dziedzictwo obywatela Turcewicza, jest to liche miasteczko na prawej stronie Wilii, na brzegu bardzo piaszczystym, przerżniętym małym strumykiem, któren tutaj do Wilii wpada, przez Ignacego Balińskiego założone. Na takiej niewdzięcznej posadzie osnute, nic dziwnego, że nie mogło ono wzrosnąć ani podnieść się, nie mówię już do stanu kwitnącego, lecz nawet do pozycji bardzo miernego miasteczka. Przy tym małym nic nie znaczącym strumyku, kilkanaście lichych małych domków żydowskich, nieforemnie bez szyku na piasku rzuconych, bez ogrodów, bez najmniejszej zieloności, a w nich ubóstwo i nędza - oto jest wierny obraz owego miasteczkiem zowiącego się Balingródka. Wśród tej nędzy, na tymże samym piasku, bez najmniejszego ogrodzenia, jakby na pustyni jakiej, wznosi się kościół murowany z kwadratową, niezbyt wysoką wieżą, po wierzchu nieotynkowany dotąd (...)".

Żyjący "na szeroką nogę" Baliński potrzebował wiele pieniędzy dla swych inwestycji budowlanych. Pożyczał wielkie sumy pieniężne u wielu osób. Po śmierci Balińskiego sąd ekswizydatorski postanowił odzyskać długi poprzez sprzedaż majątków dłużnika. Liczący około 120 włók majątek Punżany zaczęto parcelować dla kredytorów Balińskiego. Tak w 1834 roku folwark Balinpol stał się własnością Romualda Dowojno, zaś Antoni Szamawski takim samym sposobem otrzymał zaścianek Tautuliszki. Same Punżany stały się własnością Jana Ciechanowieckiego, który w połowie XIX wieku sprzedał je dla podporucznika grenadierskiego pułku Józefa Turcewicza. Członkowie tej rodziny spoczywają przy kościele, solidne, kamienne nagrobki przetrwały do naszych czasów. Dla dalszego rozwoju Balingródka negatywnie podziałało zamknięcie świątyni po powstaniu styczniowym. Był to wynik prowadzonej przez władze carskie polityki nastawionej przeciwko kościołowi katolickiemu na Litwie. Tak więc kościół działał w ciągu 40-tu lat, w czasie których pracowali tu następujący księża:
Jan Jankówski; Aleksander Hurczyn; Tomasz Woliński; Hieronim Kowieński.
Po kasacji władze starały się jak najprędzej rozebrać kościół i sprzedać otrzymany materiał budowlany, jednak miejscowi mieszkańcy nie pozwolili na to. Chociaż świątynia i popadła w ruinę, ale przetrwała najcięższe czasy. Do niszczenia kościoła przyczynił się późniejszy właściciel Punżan Maciej Stabrowski. Dla swych potrzeb wypiłował belki, drzwi z kościoła zawiesił w swych oborach, z żelaznych krzyży porobił narogi i orał nimi. Jak twierdzi miejscowa legenda, pewnego razu podczas takiej orki piorun zabił woły i kontuzjował oracza, zaś samego Stabrowskiego też spotkała kara, gdyż na starość został dotknięty obłędem i zmarł w wielkich cierpieniach (pochowany na cmentarzu w Bujwidzach). Zamknięcie kościoła całkiem wyludniło Balingródek. Dawno już stracił status miasteczka, zamieszkany był wówczas przez kilka rodzin. Obok wznosiły się mury kościelne z zapadłym już dachem i zdewastowanym wnętrzem. W okresie I wojny światowej w okolicach Balingródka prawdopodobnie dochodziło do starć pomiędzy Rosjanami a Niemcami, o czym świadczy stojący i teraz przy kościele betonowy pomnik nad zbiorową mogiłą pogrzebanych tu żołnierzy niemieckich. Podczas zawieruchy wojennej okolice te były dotknięte epidemią tyfusu plamistego. Na początku lipca 1920 roku, niedaleko Balingródka ciągnęły na Warszawę wojska bolszewickie (4. armia gen. Gaja).
Po zamknięciu kościoła mieszkańcy okolic na msze niedzielne musieli jeździć do kościoła parafialnego w odległych Korkożyszkach. Z utworzeniem państwa polskiego zaistniała możliwość odbudowy świątyni w Balingródku. W roku 1927 inż. Piotr Stabrowski (syn Macieja) z Punżan, zaproponował remont kościoła na własny koszt. Obiecał także przydzielić ze swego majątku 14 ha ziemi dla przyszłej świątyni. Kuria dała na to pozwolenie. Po roku kościół był gotów. Stabrowski zakupił także wszystkie potrzebne sprzęty kościelne. Chociaż odbudowa kościoła była spotkana przez miejscową ludność z entuzjazmem, znaleźli się jednak i tacy, którzy byli przeciwni otwarciu kościoła. Taką kampanię cały czas prowadził proboszcz z Korkożyszek ks. A. Szołkowski. Dnia 30 września 1928 roku kościół pod wezwaniem Opatrzności Bożej i Matki Boskiej Królowej Korony Polskiej był uroczyście konsekrowany przez Arcybiskupa Metropolitę Wileńskiego R. Jałbrzykowskiego. Arcybiskup w ołtarzu złożył relikwie św. Stanisława Biskupa oraz św. Kazimierza Królewicza.

Nowo utworzona parafia balingródzka obejmowała następujące wsie: Nasielany, Punżanki, Punżany, Czerany, Balinowo, folwark Porzecze, zaścianki: Pierczyna, Pytlówka, Grzybiszki, Santoka, Kowaliszki, Gałganiszki. Nowo przybyły ksiądz Kajetan Sufranowicz od razu włączył się do żmudnej pracy. Została utworzona Rada Parafialna. Od 1934 roku działały przy kościele różne towarzystwa religijne: Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej i Żeńskiej, Krucjata Eucharystyczna, Kółko Żywego Różańca. Działał chór kościelny pod kierownictwem organisty H. Millera. W połowie lat trzydziestych wybudowano także Dom Katolicki (l 936), plebanię (1938), kościół ogrodzony został kamiennym murem (1934). W 1935 roku parafianie otrzymali nowego proboszcza Antoniego Kohutnickiego. Nie zabawił jednak w Balmgródku zbyt długo, gdyż w tym samym roku przysłano ks. Józefa Króla.
Opowiadając historię Balingródka powinienem także trochę zapoznać czytelnika z przeszłością niedalekich Punżanek. Pod jedną nazwą występują wieś i dwór. W dawnych czasach wieś miała inną nazwę - Szwełdy. Na początku XX wieku należały one do niejakiego Michała Kwinto. Później Punżanki wraz z dworem stały się własnością gen. D. Konarzewskiego (miał żonę z domu Kwinto).

Rozdział