NIEŚWIEŻ

dziś małe miasteczko na Białorusi, niegdyś siedziba magnacka

gdyż  do  1945  roku  mieszkali tam krewni moich przodków

Nieśwież na starym sztychu                                     Kościół w Nieświeżu

Nieśwież  w 1929 roku (w/g księgi adresowej z tego roku)

Targi: co środę, na inwentarz żywy. Młyny, Fabryka Wyrobów Cementowych, Browar.

Nieśwież, miasto nad rzeką Uszą na płd. - zach. od Mińska. Zabytkowy zamek, położony miedzy dwoma jeziorami, Panieńskim i Pionierskim, był rezydencją ks. Radziwiłłów, ordynatów nieświeskich. Pojezuicki kościół  parafialny z

Polaków katolików; oraz innego wyznania.

A niegdyś:

 ... niegdyś sławne jarmarki Święto Michalskie, obecnie nie maja znaczenia, przywóz wprawdzie towarów, szczególnie ryby suszonej z Polesia, jest dość znaczny, zbyt jednak dochodzi zaledwo do 1000 rs. Rzemiosła dawniej wsławiały Nieśwież, obecnie ostatnie wykazy statystyczno wymieniają: 40 osób produkujących przedmioty spożywcze, 34 przedmioty do ubrania i 30 do gospodarstwa. Mieszczanie zajmują się przeważnie rolnictwem, żydzi zaś handlem i faktorstwem. Od 1869 r. istnieje tu seminarium nauczycielskie, na 150 uczniów, w murach poklasztornych, przygotowujące nauczycieli do szkółek gminnych; jest i szkółka miejska dwuklasowa, do której uczęszcza około 100 dzieci pluci obojga. Do miasta należy około 88 włók ziemi ogrodowej, łąk i pola, tudzież około 6'/j, włók gruntów w uroczyskach Wojtawszczyzna i Pisarewszczyzna. Również własnością miasta jest gmach ratuszowy ze sklepami. Ponieważ w Nieświeżu. konsystuje od dawna kawalerya, przeto rząd pobudował tu z muru koszary dla wojska i maneż czyli ujeżdżalnię. Nieśwież pomimo świetnej historycznej przeszłości jest dziś smutną mieściną i coraz bardziej upadającą. W zamku mieści się zarząd ordynacji, a rodzina książęcą zjeżdża tu z Berlina na lato. Sławne archiwum zamkowe zachowało sie prawie cale i przed 1873 r. zostało uporządkowane przez Michała Bohusza -  Szyszkę. Biblioteka, składającą sie z 20 000 tomów, zabrana została do Petersburga. Pierwotne dzieje ukazują nam jako początek Nieświeża. gród Krywiczan, który jeszcze przed XIII wieku był stolicą osobnej książęcej dzielnicy, hołdującej na przemian księstwom wołyńskiemu, kijowskiemu, halickiemu lub połockiemu przez kniaziów mińskich. Kronikarze nadmieniają, iż ks. Jurii (według innych Fedor) Nieświeski wałczył, wespół z innymi kniaziami Rusi, 1224 roku nad rzeka Kalka przeciw Tatarom.

W połowie XIII w. dzielnicę nieświeską widzimy juz w posiadaniu Litwy, dynastia jednak książąt dawnych władała nią bodaj na prawie lennem, skoro w 1388 r. kniaziowie nieświescy Hrehory i Iwan składali hołd na wierność Jagielle i Jadwidze. Dokument ten przytoczony w Skarbcu Danilowicza pod M 55&. Ale musiał ród kniaziów tych wygasnąć w początku XV w., kiedy na Nieświeżu w 1430 r. panuje już Fedko Korybutowicz, z książąt brańskich, wnuk wielkiego księstwa litewskiego Olgierda, a następnie są tu potomkowie Fedka: Daszko, Wasił i inni. Ciemna w ogóle jest w tych czasach historia dzielnicy nieświeskiej, trudno doszukać sie spadkobierstwa owych kniaziów krwi litewskiej i chwili ich wygaśnięcia, atoli pod koniec XV w. musiał chyba Nieśwież być wolnym od dynastii lenniczej, skoro król Aleksander oddaje go w 1492 roku za usługi Piotrowi Janowi z Ciechanowca Kiszce, wraz z dobrami okolicznymi i poleskimi, mianowicie: Czuczewicze na Polesiu, a w Mińskiem Kruty-Breh, w okolicy teraźniejszych Nowosad.
 

Wprawdzie autor broszury pt. ,,Aleksander Soltan, szambelan Karola Zuchwałego" (1862 r.) twierdzi, iż istnieją ślady posiadania Nieświeża przed Kiszkami przez Zoltanów Pieroswietów", 0 czym ma jakoby świadczyć iol. w okolicy Nieświeża. Soltanowszczyzna i grobla Soltanowa-Hac (str. 15). Domniemanie to wydaje sie jednak nieprawdopodobnym, gdyż nigdzie nie ma wzmianki naprowadzającej na ten domysł. Kiszkowie fundowali w Nieświeżu pierwszy kościół parafialny pod wezwaniem św. Ducha, cerkiew zaś, nieznanej fundacji, pod wezwaniem Narodzenia N. P., była od niepamiętnych czasów. Niedługo wszakże trwa posiadanie Kiszkow, albowiem ostatnia z rodu Anna Kiszczanka, córka Stanisława Kiszki, Marszalka w. ks. lit, będąc poślubiona w 1513 r. Janowi II Mikolajewiczowi Radziwiłłowi, zwanemu Brodaczem, kasztelanowi połockiemu, wniosła mu Nieśwież w posagu, wraz z Ołyką i polową Lachwy. Wiano to po śmierci Anny Radziwiłłowej, przypadłej w 1533 r., stało się własnością domu Radziwiłłów, ks. bowiem zostawiła dwóch synów: Jana IV i Mikołaja VI, głośnego w dziejach rodu i kraju, przezwanego później Czarnym. Mikołaj ów, wyjednawszy w 1547 r. u cesarza Karola V tytuł książęcy św. państwa Rzymskiego, jakowy król Zygmunt August na sejmie 1549 r. potwierdził, zaczął sie pierwszy pisać ks. na Ołyce 1 N.

Za jego czasów Nieśwież zasłynął szeroko, ponieważ ks. Mikołaj będąc spokrewnionym z królem przez małżeństwo króla z jego siostra Barbara, i dostąpiwszy godności wojewody wileńskiego, Marszalka i kanclerza w. ks. lit., łatwo wyjednywał dla miasta przywileje. Gorący przeciwnik unii Litwy z Polską, dla politycznych przekonań około 1554 r. otwarcie odstąpił kościoła katolickiego i przyjął wyznanie helweckie. Poprzednio jeszcze w 1551 r. dal mu król przywilej przechowywania w archiwum nieświeskim wszystkich dokumentów, dotyczących w. ks. lit., chciał je bowiem książę w celach separatystycznych i dynastycznych zawsze mieć pod ręką swoja.

Usposobienie to ks., kanclerza wywarło wpływ na losy kraju, a szczególnie na dziedziczna dzielnice, jakoż odbierał wszędy kościoły katolikom i oddawał je sprowadzanym przez siebie ministrom protestanckim. Kościół parafialny fundacji Kiszków został oddany wtedy nowemu wyznaniu, a od 1553 roku jego ministrem został Wawrzyniec Krzyżkowski, według Łukaszewicza, Wielkopolanin. W tym czasie w Nieśwież, jako w ognisku ruchu reformacyjnego, zjawia sie drukarnia pod kierunkiem Daniela w Łęczycy, w której Krzyżkowski wraz z Maciejem Kawieczynskim wydaja w narzeczu ludowym białoruskim katechizm Szymona Budnego w 1562 r. i inne rzeczy dla ludu w duchu nowej nauki, a w latach 1570 i 1572 biblia polska przekładu Budnego. Nieśwież stal się ogniskiem nowatorstwa, które przechodząc różne fazy przechyliło się w końcu ku nauce Socyna. Socynianie litewscy mieli tu tak ważny punkt oparcia jak polscy w Rakowie. Wszakże wszystko to wkrótce ustało. Mikołaj Radziwiłł umarł w 1565 r. w Wilnie, a synowie jego: Mikołaj Krzysztof, Jerzy, Al brecht i Stanisław, chociaż wychowani w wyznaniu ojca, mniej jednak okazywali żarliwości do nowego kultu; to też gdy ks. Mikołaj Krzysztof, przezwany ,,Sierotka*', zachorował śmiertelnie w Stężycy 1570 r., łatwo było Piotrowi Skardze skłonić go do powrotu na łono kościoła katolickiego. Skutkiem tego nawrócenia sie ks. Sierotki było pociągniecie do wiary katolickiej trzech młodszych braci jego i odbycie pielgrzymki pieszo do ziemi Świętej w r. 1582 i 1583, którą sam następnie opisał.

Książe „Sierotka" wróciwszy z pielgrzymki w 1584 r. zamieszkał stale w Nieświeżu. i gorliwie wziął sie do przetwarzania całej roboty reformatorskiej ojca swego. Nowowiercy zostali przez niego zewsząd wyparci, kościół farny oddano razem z drukarnia pod dozór sprowadzanych tu jezuitów, którym ks. Sierotka w ciągu lat 1586 -1588 wybudował wielkie kolegium na 200 osób i takowe zapisem majętności Lipska z ośmiu walami: Tuchowice, Swiecice, Nowosiółki, Radziałowice, Zalipienie, Załuże, Uszanka i Rudawa, hojnie obdarzył. Za to jezuici szczerze dopomagali księciu, wytępiając zacięcie nawet ślady różnowierstwa; jakoż palono publicznie na rynku w Nieświeżu i w Wilnie wszystkie księgi przeciwne wierze katolickiej, wydane pod protekcją ks. Mikołaja Czarnego jak Biblia Brzeska i Nieświeska, białoruskie dzieła Budnego i innych.

W 1584 r. 8 maja Książe Mikołaj Krzysztof założył fundamenta pod wspaniały obecny zamek i jednocześnie przy kolegium jezuickim otworzono początkowa szkołę gramatyki. W 1589 r. poświecono węgielny kamień pod wspaniałą bazylikę jezuicka, w podziemiach której miały spocząć prochy książęce wielu pokoleń, W 1593 r. nastąpiło poświecenie tej świątyni, która do dziś dnia przetrwała i jest prawdziwa ozdoba miasta i skarbnica wspomnień historycznej siedziby radziwiłłowskiej. Miasto w tym czasie było drewniane i ubogie, wiec ks. Sierotka dźwigał je starannie przez sprowadzanie z zagranicy wybornych rzemieślników, kupców i przemysłowców. W 1586 r. wyjednał u króla Stefana Batorego przywilej, równający w swobodach mieszczan nieświeskich z mieszczanami innych grodów Litwy i Polski.

Przy tym ustanowione były targi co niedziele i dwa jarmarki doroczne, mianowicie: na Zielone Święta i przed Bożym Narodzeniem. Przywilej ten został potwierdzony przez Zygmunta III w 1595r.(ob.Vol.Leg.t.II, fol. 1426). Ks. Sierotka był prawdziwym fundatorem świetności Nieświeża, obwarował zamek, uposażył szkolę i szpital, założył bractwo dobroczynne pod nazwa Miłosierdzia; dnia 18 czerwca 1586 r. wydal przywilej od siebie miastu, zapewniając mieszczanom na zawsze bez wszelkiej opłaty grunta miejskie, oddając im też na własność wszystkie browary, słodownie, gorzelnie, łaźnie, kramy, jatki, postrzygalnie, woskobojnie, z warunkiem uiszczania co rok na szpital miejski 40 kóp groszy litewskich, na szkole 24 kóp i na organistę 8 kóp. Nadto ks. Sierotka postanowił, aby mieszczanie rządzili sie tak zwanym prawem saskim i wydal w 1581 r. ustawę zatytułowaną ,,Zwierciadło Saskie1', dla żydów zaś w 1589 r. obmyślił też niektóre prawidła zachowywania się wobec chrześcijan, obowiązując mieszczaństwo za te wszystkie ulgi i przywileje do wymurowania ratusza z kramami i dwu bram wjazdowych.

Dawne tłoki żniwne zniesiono, ale mieszczanie musieli z każdego placu osiadłego usypać po jednym precie wału wokoło miasta. Miasto się wtedy prędko podniosło i otrzymało przez nadanie króla Stefana Batorego herb, wyobrażający z jednej strony połowę orla czarnego na tarczy, z drugiej dziesięć zrębów, błękitna, czerwona i żółtą farba naprzemian malowanych. Gdy w skutek prawa z 1566 r. lenność na Litwie upadla i szlachta mogła swobodnie rozporządzać się dobrami swymi i rozdrabiać je w podziałach lub wyprzedażach, ks. Sierotka przewidując z tego powodu rozproszenie się fortuny Radziwiłłowskiej, a zatem i upadek wpływu rodziny na losy kraju, porozumiawszy się z braćmi: Stanisławem i Albertem, wyjednał u króla Stefana Batorego w dniu 16 sierpnia 1586 r. przywilej na ustanowienie na wieczne czasy trzech ordynacji: nieświeskiej, ołyckiej i kleckiej, z tym, ze po wygaśnięciu którejkolwiek linii, dobra miały się zlewać w jedne ordynację. Ołycka ordynacja trwała nie długo, po śmierci bowiem ks. Stanisława Alberta, syna ustanowiciela, mianowicie w 1614 r., spadla na ks. Michała Kazimierza, ordynata nieświeskiego.

Ostatnim ordynatem nieświeskim w prostej linii był ks. Dominik Radziwiłł, syn ks. Hieronima, przyrodniego brata k*. .Radziwiłła Panie Kochanku, z księżniczki Thurn i Taxis, Ks. Dominik walcząc na czele własnego pułku w armii Napoleońskiej zmarł we Francji 1813 r. Po jego zgonie obie ordynacie przeszły na ks. Antoniego Radziwiłła z linii ordynatów kleckiej, namiestnika poznańskiego, syna ks. Michała, ostatniego wojewody wileńskiego, a w 1874 r. nastąpił układ pomiędzy ks. Antonim, synem Wilhelma, ordynatem nieświeskim i stryjem jego ks. Leonem, synem Ludwika, ordynatem kleckim, na mocy którego ordynacja kiecka weszła do nieświeskiej. Tak wiec po upływie 288 lat prawie cala spuścizna ks. Sierotki i dwóch braci jego, oprócz dóbr alodialnych, zlała sie w jedną ordynację nieświeską.

Masa ta dóbr w jednej tylko guberni mińskiej posiada dziś około 7600 włók obszaru, 8 miasteczek, mianowicie: Nieśwież, Dawidgródek, Kłeck, Siniawka, Cimkowicze, Siemieżewo, Stary i Nowy Swierzen; około 128 folwarków lub zaścianków, przeszło 8 leśnictw, obejmujących około 2400 włók lasów. W 1590 r. książę Radziwiłł Sierotka wespół ze swa małżonką Eufemia z Wiśniowieckich fundował pierwszy klasztor żeński na Litwie, panien benedyktynek, zapisując mu dobra Howieżne, nabyte od ks. Słuckich Olelkowiczów.

W lat osm później założył klasztor ks. bernardynów i na plebania nieświeska zapisał folwarki: Nowosiółki i Omułyńce. Ks. Sierotka, czynny do ostatniej chwili życia, zmarł w Nieświeżu 1616 r. Następcą Sierotki był syn jego Jan Jerzy Radziwiłł, kasztelan trocki. Wspaniale przyjmował on w 1617 r. w Nieświeżu. królewicza Władysława IV ciągnącego na Moskwę, który przez wdzięczność, wstąpiwszy na tron potwierdził w 1633 r. bratu Jana, ks. Albertowi wszystkie dawniejsze przywileje miasta z dodatkiem nowych, tym bardziej, iż miasto podupadło nieco w skutek morowego powietrza, grasującego w 1625 r. Ks. Albert, następca Jana, fundował cerkiew unicka na placu obok bernardynów, lecz świątynia ta z czasem upadla. Następcą Alberta był młodszy brat jego Aleksander, powolne narzędzie jezuitów; on to zgromadzał do Nieświeża najcelniejszych członków tego zakonu.

W epoce wojen Jana Kazimierza i Nieśwież nawiedziła nawala nieprzyjacielska, poprzedzona w 1651 r. zaraza morowa. Zamek stal w obronnej sile, wiec w popłochu wojny 1654 r. gromadziła sie tu szlachta nawet ze stron dalszych; wtedy to właśnie umarł za granica ordynat Aleksander a Rosjanie nie mogąc zdobyć twierdzy, spustoszyli miasto do szczętu, przy czym zginęło dużo ludu prostego, szukającego schronienia w kościołach. Po przejściu tych klęk Nieśwież zaraz otrzymał przywilej Jana Kazimierza, oswobadzający od wszelkich podatków i stanowisk żołnierskich na lat cztery (Vol. Leg. t. IV, fol. 474).

Ale niedługo cieszyło sięmiasto pokojem, bowiem 1659 r. oddział Rosjan z armii kniazia Chowaneckiego operującej pod Lachowiczami, znowu szturmował zamek na próżno, wszakże miasto bezbronne uległo powtórnemu zniszczeniu i wiele ludu wybito. Za staraniem ordynata ks. Michała Kazimierza, hetmana litewskiego, na sejmie 1661 r. przyznano nowe ulgi dla miasta i zwrot kosztów za obwarowanie zamku w czasie wojny (Vol. Leg., t, IV, fol. 822).

W 1670 r. stanęła konstytucja oswobadzająca mieszczan nieświeskich od myta, zarówno w Koronie jak i Litwie na lat dwadzieścia (Vol. Leg., t. V, fol. 54 w wyd. Ohryzki). Następnie w latach 1673 i 1676 aprobowano te konstytucje (Vol. Leg. t. V, fol. 158 i 434). W 1672 r. Bazyli Bakanowski, podstoli smoleński, fundował tu dominikanów, a w roku następnym ks. Michał Kazimierz za miastem fundował opactwo benedyktynów pod wezwaniem św. Krzyża. Fundację zatwierdził sejm w 1690 r. Ks. Michał Kazimierz będąc żonatym z Katarzyna Sobieską, siostrą króla Jana III, wyjednywa coraz to nowe ulgi dla swojego grodu dziedzicznego, zaś po jego zgonie żona rządząc ordynacją, ułożyła bardzo korzystna ustawę dla stanu kupieckiego, która król Jan III zatwierdził na sejmie 1681 r. Na mocy takowej zaczęły się tu odbywać doroczne cztero-niedzielne jarmarki, zwane Święto -Michalskimi, gdyż trwały od 25 sierpnia do s. Michała. Syn ks. Katarzyny Karol Stanisław objąwszy rządy w 1692 r., uwolnił włościan w mieście osiadłych i porównał ich z mieszczanami. Książę będąc stronnikiem króla Augusta II w czasie zatargu jego z Leszczyńskim o koronę polską, naraził sie Karolowi XII. Jakoż w 1706 r. Szwedzi pod dowództwem króla zdobyli Nieśwież i w perzynę go obrócili wraz z zamkiem i okopami, zaoszczędziwszy tylko kościoły.

Miasto wśród ciągłych wojen krajowych nie mogło się rychło, odbudować i świeciło wciąż ruiną aż do śmierci ks. Karola Stanisława 1719 r. Około 1720 r. objął ordynację nieświeską starszy syn ks. Karola Stanisława, ks. Michał Kazimierz, przezwany ,Rybeńką". On to dźwigał Nieśwież z ruiny przez ulgi dawane mieszczanom i budowanie; sypał wały, podnosił kościoły. Jezuici w tym czasie zbudowali za miastem kolegium ze świątynią pod wezwaniem św. Michała; powstała tez i fabryka sukna na habity w niedalekiej Połośnej, założona przez ks. bernardynów w 1736 r. Żona ks. Rybeńko Urszula z Wiśniowieckich urządziła teatr w Nieświeżu i pisała sama dzieła sceniczne.

Księżna pomnażała bibliotekę, Za jej powodem wznowiono drukarnie leżącą w zapomnieniu, na co uzyskano osobny przywilej Augusta III 1750 r. Ks. Michał umarł 1762 r. Po nim wziął ordynację Karol Stanisław II „Panie Kochanku". Po śmierci Augusta III, trzymając stronę rodziny saskiej, stanął on zbrojno przeciwko frakcji Poniatowskiego i naraziwszy się tym Rosji i pretendentowi, po fatalnym napadzie na Wilno, skazany dekretem 1764 r. na banicję, musiał uciekać za granice a dobra zostały zasekwestrowane. Ułaskawiony w 1767 r., wrócił do kraju i stanął na czele konfederaci Radomskiej, z powodu sprawy dysydentów wynikłej. Sekwestr zdjęto z dóbr książęcych, lecz fortuna w czasie nieobecności dziedzica została nad-rujnowana, a z nią i Nieśwież.

Do takich pustek wrócił ks. Karol w 1768 r., lecz krótko trwała ta bytność, nastała bowiem konfederacja Barska, w której Radziwiłł wziąwszy czynny udział, naraził się powtórnie stronnictwu rosyjskiemu. Jakoż Nieśwież został zdobyty przez Rosjan, wojsko radziwiłłowskie rozpuszczone, stronnicy ks. Karola rozpierzchli się, a sam on z małą garstka wiernych uchodzi za granice do Cieszyna. Emigracja księcia znowu sprowadziła sekwestr na dobra jego, które łupiono kwaterunkami wojskowymi.

W zamku gościł generał Tottleben, rozpraszano skarbiec Radziwiłłowski, do czego się i miejscowi niestety przyczyniali. Powtórny powrót do kraju ks. Karola nastąpił w 1777 r. po otrzymaniu amnestii i złożeniu hołdu królowi i aliantce jego; atoli do Nieświeża zawitał książę dopiero w lipcu 1778 r., i uporządkowawszy takowy, rozpoczął tu życie świetne, o którym tradycja żyje dotychczas. Jednym z donioślejszych faktów jogo działalności było założenie w Nieświeżu szkoły artylerii na 30 biednych uczniów (ob. Atheneum Kraszewskiego, 1845 r.). Nadto Książe założył huty szklane w Nalibokach i Urzeczu, porządkował fabrykę pasów i dywanów w Słucku, zakładał ogrody w Nieświeżu i żył z braćmi szlachtą w pełni książęcego blasku.

To też 1783 r. odbył się w Nieświeżu. legendarny festyn z powodu stuletniej rocznicy zwycięstwa pod Wiedniem. Dom Radziwiłłowski, spokrewniony z Sobieskimi, przechował wiele pamiątek po królu Janie i te dały możność w czasie festynu okazać cały przepych rodu. Opis tej uroczystości znajduje sie w Gazecie Warszawskiej (1783 r., Jfa 85). W tymże roku miał miejsce świetny bankiet z powodu imienin ks. Hieronima, którego brat przyrodni ks. Karol nadzwyczaj miłował (Gaz. Warsz. NQ 85, w Suplemencie).

Ale wszystkie te festyny zostały zaćmione przyjęciem króla Stanisława Augusta w 1785 r., który jadąc na sejm do Grodna, odwiedził ks. Karola w Nieświeżu. Był to ostatni wesoły festyn ks. Karola, gdyż w 1787 r. umarł brat jego ks. Hieronim, któremu Panie Kochanku sprawił królewski pogrzeb. Niedługo potem zmarł i książę Karol w Białej 1790 r. Ciało jego przywiezione do Nieświeża, umieszczono w malej kapliczce na przedmieściu, gdzie, z powodu zamieszek krajowych, stało w zapomnieniu do 1820 r., w którym przeniesiono je do grobów Radziwiłłowskich.

W ostatnich latach zamek został odnowiony i doprowadzony do możebnej świetności. Starożytne obrazy, leżące pierwej na składach, dziś wyrestaurowane, zdobią ściany sal zamkowych. Oprócz kościoła parafialnego nie ma już innych świątyń katolickich w Nieświeżu. Kościół ten pod wezwaniem Bożego Ciała posiada piękne malowidła i nieco ciekawych sprzętów kościelnych. Parafia, dekanatu słuckiego, liczy około 7000 wiernych i trzy kaplice: w Połosnej, w Nowym Mieście i na Słuckich Wrotach. W końcu należy wspomnieć, iż Nieśwież był miejscem urodzenia Hirsza Lejbowicza sztycharza, i Salomona Majmona, filozofa. Około 1840 r. pracowali tu w archiwum: Malinowski Mikołaj i Władysław Syrokomla, zostający natenczas w zarządzie dóbr ks. Wittgensteina. Około 1870 r. był tu kustoszem biblioteki i archiwum Michał Bohusz Szyszko. Źródła dotyczące Radziwiłłów i Nieświeża można znaleźć w Bibliografii Estreichera (t. I, str. 135, pod słowem Borejsza i t. IV, str. 16-16, pod słowem Radziwiłł).

NACZELNA DYREKCJA ARCHIWÓW PAŃSTWOWYCH
ARCHIWUM GŁÓWNE AKT DAWNYCH

RADZIWIŁŁOWIE

RADZIWIŁŁOWIE herbu Trąby- do pobrania plik w formacie PDF

Data ostatniej aktualizacji: 05.V.2007