arbut - prastary szlachecki ród (jeden z nielicznych rodów szlacheckich) wywodzący się z Litwy od przełomu XV-XVI wieku ( a może i wcześniej). Początkowo, jak w wielu innych krajach Narbut było traktowane jako zawołanie. Było też traktowane jako przezwisko rozpowszechnione na terenach litewskich. Jeden z litewskich znawców przedmiotu S. Abramuskas wskazuje na staropruskie pochodzenie tego słowa, mające znaczenie "rodzic", "głowa rodziny".
W języku polskim Narbut pisze się z dwoma literami "tt": NARBUTT. W potocznym języku litewskim nazwisko to uzupełniane jest sufiksami "as" (NARBUTAS) w odniesieniu do nazwisk męskich, "ene" (NARBUTIENE) określając mężatki i "ite" lub "aite" dla niezamężnych kobiet. Można też spotkać inne wywodzenie etymologiczne.
Geograficznym gniazdem pochodzenia nazwiska Narbut(tt) jest rejon Wilna ,a ponadto rejony Kowna, Szawli, Rosienia i później Lidy. We wczesnym okresie było kilka rodzinnych gniazd Narbuttów, pomiędzy którymi nie występowały więzi krwi. Na podstawie zachowanych dokumentów opracowano i zestawiono dziewiętnaście rodowodów szlacheckich rodzin Narbuttów, wcześniej znano siedemnaście znanych rodowodów i używanych przez nie herbów.
Rody Narbutt posługiwały się takimi herbami jak: Trąby, Lis, Topór, Strzemię, Zadora, Róża czy Niezgoda.
Nazwiska Narbut, Narbutt, Narbutowicz czy Narbutowski w okresie od XVIII w. zaczęto używać też wśród mieszczan i chłopstwa.

arbutowicze
Autor: Czesław Malewski (WILNO)

Wykaz alfabetyczny z 1844 r. majątków pow. lidzkiego ze wskazaniem właścicieli i ilości dusz męskich przez nich posiadanych według spisu 1834 r.
LVIA (Państwowe Archiwum Historyczne Litwy w Wilnie) zesp. 394, inw. 4, vol. 873
…
230. Narbut Aleksander s. Ignacego - Andruszowce - 163
231. Narbut Helena - Antokol - 7
232. Narbut Róża - Radziwoniszki - 20
233. Narbut Adolf s. Joachima - Lewkiszki - 8
234. Narbut Teodor, Adolf, Ksawery s. Joachima - Byliniszki - 18
235. Narbut Teodor, Adolf, Ksawery s. Joachima - Szawry alias Poraduń - 77
236. Narbut Józef s. Jakuba - Talkuny - 37
237. Narbut Józef s. Antoniego - Kobrowce - 17
238. Narbut Nikodem s. Ignacego - Woronicze - 65
239. Narbut Antoni - Helenowo - 2
240. Narbut Katarzyna - Gulkowszczyzna - 17
241. Narbut Teofila - Wawiórka - 5
242. Narbut Anna - Kobrowce - 19
243. Narbut Justyn s. Józefa - Jurszyszki - 44
244. Narbut Mikołaj s. Józefa - Radziwoniszki - 16
…

Rody i herby szlacheckie na Litwie (X)

Wileńszczyzna była prawdziwym ogrodem botanicznym szlachty jakiej szlachty! Siedzieli tu od pogańskich czasów, bo od Mendoga - Jundziłłowie, Wismontowie, od Giedymina - Dogilowie, Ejgirdowie, od Jagiełły i Witolda - Krupowiczowie, Zapaśnikowie, Krupowiesowie, Wilbikowie, Mickiewiczowie, Koczanowie, Dowgirdowie, Jodkowie, Bartoszewiczowie i inni. W samym lidzkim powiecie (obecnie część rejonu solecznickiego) pod koniec XVIIIw. kwitło jakieś 600 nazwisk szlacheckich, a w tym kilkanaście rodzin o nazwisku, naszego Wieszcza, Mickiewicz

erb rąby

W polu srebrnym trzy trąby czarne 2, 1, złączone ustnikami, z czterema sztrefami złotymi i zawiniętymi sznurami. W klejnocie nad hełmem pięć piór strusich. Najstarsza pieczęć z 1385 roku. W źródłach pisanych pojawia się pierwszy raz w 1388 roku. Aktem unii horodelskiej herb ten został przeniesiony na Litwę. Ze strony polskiej ród reprezentował Mikołaj Trąba, arcybiskup gnieznieński, do rodu został adoptowany Krystyn Ościk z Kiernowa. Ród ten zamieszkiwał głównie w ziemiach: krakowskiej, łęczyckiej, przemyskiej, ruskiej i na Wileńszczyźnie. Należały do niego następujące rody: Amfor, Błeszyński, Brzeziński, Chwalczewski, Chwaliszewski, Ciarnowski, Ciążyński, Ciborowski, Cyryna, Czaśnicki, Czaszawski, Czaszyński, Dawidowicz, Dewicz, Dobiński,Doliński, Dołuski, Dowgielt, Dowiakowski, Dyakowski, Dziewałtowski, Dziokowski, Falczewski, Gorzkowski, Grobicki, Horoch, Hryczyny, Iskrzycki, Iwaszkiewicz, Jaskold, Jaszczold, Jonakowski, Jordan, Kiełkiewicz, Kierdej, Kirklewski, Klichowski, Kolecki, Kolnicki, Kołek, Komajewski, Konkowski, Kosmowski, Kownicki, Kownacki, Kowzan, Krąkowski, Krzykawski, Kumanowski, Kumorowski, Listowski, Łukaszewicz, Michnowski, Miękicki, Miłakowski, Możejko, Narbutt ( nobilitowany w 1413 roku, podtwierdzenie szlachectwa w guberni wileńskiej 31 sierpnia 1820 roku), Niewier, Odyniec, ścik,Ościkowski, Ośniałowski, Ostyk, Oticz, Otwinowski, Pakoszewski, Piecek, Pietkiewicz, Płowiński, Pszonka, Radziwiłł, Roguski, Rokosz, Rozwadowski, Rudomina, Russagowski, Rustejko, Russanowski, Rzeczkowski, Sadkowski, Schecking, Syrewicz, Skop, Sobocki, Sośnicki, Stanczykiewicz, Stecher, Stojowski, Sokoł, Stanilewicz, Światorzęcki, Świerszczowski, Świętorzecki, Syruć, Szalowski, Tokara, Tokarzewski, Trąba, Walewski, Warzycki, Wierszułk, Wincza, Winiarski, Włoczewski, Wnorowski, Wolda, Wołk, Woyna, Woyniusz, Wrzeszcz, Wyczołkowski, Wylam, Zbrawski, Żagiel, Żurawski.
Rodzina Narbuttów*

Dzieje tej rodziny sięgają bardzo odległych czasów. Nobilitację Narbuttowie otrzymali w 1413 roku w Horodle. Familia ta jest na trwałe zapisana w historii Rzeczypospolitej Obojga Narodów za swe trudy oddane Ojczyźnie. Spotykamy przedstawicieli tego rodu jako wojskowych, polityków, pisarzy i historyków. Zamieszkiwali powiat lidzki już w wieku XVII, gdzie posiadali majątki: Szawry, Andruszowce, Janowszczyzna, Karbowce, Stary Dwór, Woronicze, Radziwoniszki, Sukurcze, Narbutyszki, Balkupy i folwarki: Wierszuliszki, Pigosza, Szczurkiszki, Biłłaty, Byliniszki, Lewkiszki i inne. Spokrewnieni z rodzinami szlacheckimi Noniewiczów, Ryłłów, Żabów, Moraczewskich, Bartoszewiczów, Sobańskich, Grudzińskich i innych. Wspomnę niektóre najbardziej zasłużone osoby reprezentujące rodzinę Narbuttów. Tadeusz Narbutt podkomorzy Lidzki, poseł na Sejm walny 1776 r., który nie podpisał się pod ratyfikacją I rozbioru i za to był prześladowany. Wojciech Narbutt szambelan króla Stanisława Augusta, poseł na Sejm Wielki - uczestniczył w ustanowieniu Konstytucji 3 Maja. Najbardziej znaną postacią w historii Litwy jest Teodor Narbutt (*1784 ? 1864) syn Joachima, wojskowy inżynier w stopniu kapitana, historyk, bibliofil, badacz dziejów dawnej Litwy. Napisał " Dzieje starożytne narodu litewskiego" ( t. 1-9, w latach 1835 - 1841), wydał "Pomniki do dziejów litewskich..." w 1846 r. oraz zaprojektował i wybudował kościół w Ejszyszkach w 1852 roku pod wezwaniem Wniebowstąpienia Pańskiego. Kawaler orderu św. Włodzimierza 4 stopnia, św. Anny 4 stopnia oraz za zbudowanie twierdzy w Bobrujsku w 1809 roku orderu św. Anny 2 stopnia. Za zasługi literackie (napisanie historii litewskiej Rusi ) z ręki cara Mikołaja I otrzymał pamiątkowy sygnet.
Ludwik Narbutt (*1832 - 1863), syn Teodora i chłopki pańszczyźnianej Krystyny z Sadowskich, przywódca Powstania Styczniowego w powiecie lidzkim. Za udział w konspiracji w 1850 roku aresztowany w Wilnie i karnie w marcu 1851 roku wcielony do wojska rosyjskiego, uczestniczył w walkach na Kaukazie, gdzie został odznaczony za odwagę orderem św. Anny 4 stopnia. Na Litwę wrócił w 1860 roku w stopniu podporucznika. W 1861 r. ożenił się z młodą wdową Amelią z Kuncewiczów Siedlikowską. Zamieszkał w Sierbieniszkach poświęcając się gospodarstwu.
Bronisław Narbutt pisał w swoim pamiętniku o nim: "Widziałem go w 1860 roku w Lidzie. Był niewielkiego wzrostu, szczupły, blondyn, nieco łysy, z melancholijnym wyrazem na twarzy; wielki zdrowy rozsądek, uczciwość, miłość dla ludzi - to były główne jego zalety; małomówiący, skromny w ułożeniu, chętny zawsze dla każdego z pomocą" . Po wybuchu powstania zorganizował oddział partyzancki ( w którym walczył również znany malarz Elwiro Andriolli ), stoczył szereg potyczek z wojskami carskimi, okazując bohaterską odwagę i zadając nieprzyjacielowi dotkliwe straty. Poległ 4 maja 1863 r. w walce z wojskami carskimi pod Dubiczami.
Bolesław Narbutt (*1843 - 1889) syn Teodora za udział w powstaniu zmuszony przez władze carskie do osiedlenia się w Rosji. Po kilkunastu latach wrócił z nadszarpniętym zdrowiem do rodzinnych Szawr.
Teodora Monczuńska z Narbuttów (*1839), córka Teodora, za udział w powstaniu zmuszona była wyjechać za granicę ( zaocznie przez władze carskie skazana na katorgę).
Krystyna Narbutt z Sadowskich ( *1813 - 1899 ) żona Teodora ( córka żołnierza kościuszkowskiego, pochodząca z rodziny włościańskiej) za wspieranie powstańców wysłana w głąb Rosji w 1864, skąd wróciła do Szawr w 1871, gdzie i zmarła.
Daniel Kazimierz Narbutt (*1738 - 1807) syn Kazimierza, ukończył studia w Rzymie, ksiądz, opat paradyjski, profesor w kolegiach pijarskich, profesor Collegium Nobilium w Wilnie. Członek Komisji Edukacji Narodowej. Autor pierwszej Logiki polskiej "Logika czyli rozważania i rozsądzania rzeczy nauką, według której każdy ma we wszystkiem prawdy dochodzić i strzec się fałszu" (Wilno 1769 r.). Sekretarz u Michała księcia Czartoryskiego, Kanclerza W.X. Litewskiego w Warszawie. Za zasługi dla kraju i nauki otrzymał od króla Stanisława Augusta w 1793 roku order św. Stanisława. W wolnych chwilach pisał wiersze, które zamieszczał w "Monitorze" i "Zabawach". Pod koniec życia wrócił na Wileńszczyznę, mieszkał w majątku ( Radziwoniszki ) swego brata Dominika, gdzie 17 marca 1807 roku zmarł i został pochowany.
Justyn Narbutt (*1776 - 1845) syn Józefa, pułkownik wojsk polskich, historyk. Ogłosił drukiem " Rys pierwiastków narodu litewskiego" w 1818 r. oraz "Dzieje wewnętrzne narodu litewskiego z czasów Jana Sobieskiego i Augusta II w 1842 roku." Zmarł w dziedzicznym majątku w Jurszyszkach na Wileńszczyźnie.
Aleksander Narbutt (*1773) syn Ignacego, starosta pielawski, marszałek powiatu lidzkiego, generał - major według przywileju z 26 11 1793 r. Stanisława Augusta, kawaler orderu św. Włodzimierza 4 stopnia.
Józef Narbutt (*1777 ) syn Dominika - pułkownik wojsk polskich, starosta Trabski.
Aleksander Narbutt (*1763 - 1833) syn Ignacego - marszałek powiatu lidzkiego.
Wincenty Narbutt (*1812 - 1883), historyk, długoletni pracownik Archiwum Akt Dawnych Trybunału W.X. Litewskiego w Wilnie, paleograf języków słowiańskich

Czesław Malewski

W/g historyków badających historię Litwy, nazwisko Narbut(tt) innym razem w źródłach pisane jako Narbutas lub Narbutowicz od 1650 roku nierozerwalnie związane jest z miejscowością Jodko. Zapis potwierdzający te skojarzenie odnaleziono w spisie nazw historycznie związanych z ziemią litewską. Miejscowość Jodko albo Jotko 1700 i 1733; związane nierozerwalnie z domem Narbut.


                                              Małżonkowie: JUSTYN STANKIEWICZ                     Małżonkowie: STANISŁAW NARBUTOWICZ
                                                                         i MARIA ŁUCJA GOWKIEWICZ                                   i FRANCISZKA ŻYTLIŃSKA
                                                                         zam.: WILNO ul. Świerkowa                                       zam.: Jodańce k/Podbrzezia
                                            dzieci:                ● KAZIMIERZ ur.4.III.1899                                          ● REGINA ur.8.IX.1905
                                                                        ● JAN                                                                                  ● WŁADYSŁAW ur.1906
                                                                        ● GENOWEFA
                                                                        ● KONSTANCJA
                                                                        ● SCHOLASTYKA

W 1923 roku Kazimierz i Regina zawierają związek małżeński. W Wilnie przy ulicy Legionów 85 budują dom mieszkalny. Kazimierz pracuje jako rzemieślnik w prywatnej olejarni. Regina zawodowo nie pracuje. Z małżeństwa tego rodzą się dwaj synowie:
                                                                       ● HILARY rocznik 1924:
                                                                       ● WALDEMAR rocznik 1927
Do 1939 roku synowie pozostają przy rodzicach.. Hilary uczy się najpierw w szkole powszechnej, później w gimnazjum salezjańskim. Normalną naukę przerywa okupacja. Jest uczestnikiem kompletów i zdaje maturę u profesora MAŁACHOWSKIEGO w lokalu konspiracyjnym przy ulicy Jacka w 1944 roku. Waldemar po ukończeniu szkoły powszechnej w roku 1939 uczy się w gimnazjum jezuickim. Likwidacja szkolnictwa przez okupantów kończy możliwość dalszej nauki. Do tego czasu zdążył ukończyć naukę w zakresie tzw. „małej matury”. Bracia wbrew woli swojej matki wstępują do podziemnego harcerstwa polskiego. Obaj uczestniczą w operacji „Ostra Brama”, i obaj zostają wzięci do niewoli, a następnie zostają wywiezieni wgłęb Rosji. Po powrocie z niewoli w styczniu 1946 roku odnajdują matkę ,która zdążyła wyjechać z Wilna i dojechała do Kętrzyna. W międzyczasie do Kętrzyna dojeżdża Kazimierz, który w ramach represji NKWD był też deportowany wgłęb Rosji. Hilary decyduje się na wstąpienie do służby wojskowej i uczy się w szkole oficerskiej. Po jej ukończenie zawiera związek małżeński z Danutą Werensówną. Mają dwie córki: Barbarę i Dorotę. Waldemar pozostaje z rodzicami. Zaczyna pracę zawodową min. w cukrowni, a po ukończeniu szkoły handlowej w sklepie by następnie pracować w administracji tworzącej się spółdzielczości wiejskiej (PZGS). W 1948 roku zawiera
                                                                      związek małżeński z: HALINĄ z DĄBROWSKICH. Mają dwóch synów:
                                                                     ● WALDEMARA rocznik 1949:
                                                                     ● HILAREGO rocznik 1954.
PRZYPISY:
- STANKIEWICZ JAN s. Justyna przed wojną mieszkał w Wilnie, też przy ulicy Świerkowej. Był żonaty z Aleksandrą. Pracował na kolejach państwowych. Po 1945 roku mieszkał wraz z rodziną w Gdańsku przy ul. Kubusia Puchatka 15.Mieli dwóch synów: CZESŁAWA I ZBIGNIEWA.
- STANKIEWICZ GENOWEFA po mężu ROGOWSKA miała dwóch synów :
- SŁAWOMIRA
- BOGUSŁAWA.
Po wojnie osiedli w Gdańsku Oliwie Przed wojną Rogowski z wykształcenia inżynier pracował na państwowej posadzie.
- STANKIEWICZ KONSTANCJA po mężu KŁUJSZO mieszkała w Wilnie przy ulicy Koszykowej. Mąż był szewcem. Mieli troje dzieci. Po wojnie osiedlili się w Stargardzie Gdańskim.
- STANKIEWICZ SCHOLASTYKA po mężu ŻYŻNIEWSKA mieszkała w Wilnie przy ulicy Dobrej Rady. Po wojnie osiedliła się w Gdańsku.
- NARBUTOWICZ REGINA po mężu STANKIEWICZ miała tylko jednego, młodszego brata o imieniu WŁADYSŁAW. NARBUTOWICZE wywodzili się ze wsi JODAŃCE koło PODBRZEZIA nad granicą z Litwą Kowieńską (w przedwojennych granicach). NARBUTOWICZ STANISŁAW jeszcze za czasów carskich odbywał wieloletnią służbę wojskową. Po jej ukończeniu w nagrodę dostał posadę na kolei żelaznej. Po przejściu na emeryturę wrócił do Jodańc, dokupił ziemi, i zbudował nowe domostwo. STANISŁAW i FRANCISZKA NARBUTOWICZE do 1945 roku gospodarzyli wraz z synem WŁADYSŁAWEM. Ten z żoną REGINĄ miał czworo dzieci (poniżej). Po 1945 roku Regina z dzieciakami osiedliła się na gospodarstwie rolnym w miejscowości POZEZDRZE. Władysław w 1944 roku został aresztowany i osadzony w łagrze w Gruzji. Ich dzieci miały imiona:
- SŁAWOMIR: (mieszka (-ł) w Pozezdrzu),
- STANISŁAWA: (po mężu PONICHTERA mieszka w Giżycku),
- DANUTA: (po mężu KALICZUR mieszkała w Pozezdrzu),
- JAN. (w latach 70-ych po sprzedaniu przez ojca gospodarstwa wyjechał do CIEPLIC. Pod koniec lat sześćdziesiątych Władysław owdowiał a później powtórnie się ożenił.).

Kętrzyn, dnia 03 lutego 2000 roku.

Z zapamiętanych opowiadań babci Reni (Reginy), jej teść Justyn, wyjechał do Ameryki za chlebem na początku XX wieku. Po przybyciu do portu w Nowym Jorku został pobity i ograbiony, zanim zdołał zobaczyć ulicę za bramą portową. Babcia opowiadała że życie ocalił cudem. Do kraju powrócił już po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Przywiózł ze sobą dość pokaźną sumę pieniędzy, i ten fakt skłócił rodzinę. Żona Justyna, poważnie zachorowała i do końca swojego życia leżała w łóżku. Dziadek Kazimierz otrzymał od swojego ojca pomoc finansową , dzięki której rozbudował dom w Wilnie. Był to dom dosyć duży, parterowy i wygodny. Jedno skrzydło było przeznaczone na wynajem. Posesja dziadków miała na zapleczu duży sad, założony przez Kazimierza. Jeszcze przed wybuchem wojny zaczął przynosić pożytki. Parcela dziadków sąsiadowała z terenem zajmowanym przez szkołę powszechną do której uczęszczali Hilary i Waldemar. Ulica Legionowa w Wilnie ciągnęła się na przestrzeni kilku kilometrów. Środkiem ulicy biegły tory kolejowe.

Przyczynek do ustalonych losów przodków.
Stankiewicz Justyn w rok po śmierci żony ponownie zawarł związek małżeński. Krok ten spotkał się tylko z aprobatą córek. Niezadowolenie synów było tym większe im dalej było do ewentualnego majątku po ojcu (córki Justyn spłacił przed drugim ożenkiem). Justyn zdołał przeżyć wojnę. W chwili gdy ludność narodowości polskiej opuszczała Wileńszczyznę był już w podeszłym wieku i nie podjął decyzji o repatryjacji do Polski. Prawdopodobnie zmarł jeszcze w 1946 roku i został pochowany przez drugą żonę w rodzinnym grobowcu Na Rossie. Tam też wcześniej pochowana została jego żona. Stankiewicz Regina zmarła w 1975 roku po przeżyciu 70-ciu lat. Kazimierz zmarł w 1980 roku po przeżyciu lat 80-ciu. Dziadkowie pochowani są na starym cmentarzu w Kętrzynie. Stankiewicz Hilary zmarł w 1999 roku w Sosnowcu w wieku 75-ciu lat. Został pochowany pod Kielcami tam gdzie spoczywają jego teściowie. Brat Kazimierza, Jan też już nie żyje podobnie jak jego żona. Los pozostałych trzech sióstr nie jest znany, lecz z uwagi na daty ich urodzin należy przypuszczać że już nie żyją. Nie żyją też synowie Jana, Zbyszek i Czesław. Mama Reginy Stankiewicz, Franciszka Narbutowicz w wyniku ciężkiej choroby zmarła jeszcze przed wojną. Stanisław Narbutowicz zmarł w roku 1951 i został pochowany na starym cmentarzu w Giżycku. Brat Reginy, Władysław Narbutowicz pod koniec życia mieszkał wraz ze swoim najmłodszym synem Jankiem w Cieplicach Zdroju.