Powrót na stronę główną
Zamieszczono za zgodą autora

Techniki wznoszenia wałów – zasięg i chronologia.

Słowo gród zgodnie z jego etymologią oznacza przede wszystkim miejsce sztucznie zagrodzone w celach obronnych. Stąd zarówno pojęcie to obejmuje ściśle wojskowe czy schroniskowe urządzenia obronne, jak też wieś, miasto, czy ośrodek administracyjny przystosowany do obrony. Słowo grodzisko oznaczające gród opustoszały, stary, zniszczony pojawia się w użyciu dość wcześnie. Już w XIII w. odnoszono je do zabytków terenowych
Wł. Kowalenko przedstawił problematykę dotycząca grodów, ich funkcji, podziału i innych aspektów w pracy „Grody i osadnictwo grodowe Wielkopolski wczesnohistorycznej (od VII do XII w.)” z 1938 r. Wskazuje on, że głównymi elementami obrony są wały i fosy. Zachowały się one w dzisiejszych grodziskach, zniszczały natomiast elementy, takie jak palisady, parkany itd. Inne określenie na grody zaproponował Zakrzewski – okoły. Ta terminologia nie przyjęła się jednak
Wł. Kowalenko wyróżnił następujące typy grodzisk: Typologię grodzisk z terenu ziem polskich przedstawiła także J. Kamińska w 1953 r. Badaczka ta sprowadził typologię grodzisk do dwóch form krajobrazowych: kolistej (pierścieniowatej) oraz stożkowatej.
Wyróżnionym formą odpowiada odrębność chronologiczna i odrębność funkcjonalna.
  1. Forma pierścieniowa - jest na ogół starsza. Grody obwiedzione wokół wałem, których pozostałością są często dość duże grodziska pierścieniowate, gromadziły większą ilość ludności i urządzeń, spełniały często nie tylko rolę obronną, lecz także były ośrodkiem administracyjnym i gospodarczym swego terenu. Zdarzyć się jednak może, że niekiedy forma grodziska nie pokrywa się z wyżej przedstawionym podziałem. Bywają np. grodziska stożkowate powstałe na miejscu dawniejszych grodzisk pierścieniowatych (np. w Świętnym)
  2. Forma stożkowata - grody stożkowate zaczęto budować dopiero w XI w. Funkcja grodu, którego pozostałością jest grodzisko stożkowate sprowadzić się da do roli niewielkiej twierdzy,
Typologię grodzisk przedstawił wielokrotnie także W. Hensel, w pracy: „Osadnictwo i budownictwo prapolskie” z roku 1947 wymienia następujące typy:
  1. grodziska pierścieniowate- w tej grupie można wyróżnić dwie odmiany:
    1. grodziska z wałem poprzecznym
    2. grodziska podkowiaste
      Wał w tych odmianach oddziela osiedla jedynie od strony najłatwiej dostępnej. Grodziska te występują na półwyspach, urwistych cyplach, często głęboko wrzynających się w błota względnie zakola rzek
  2. grodziska stożkowate
    Ich podstawę stanowił wyniosły stożek, na którym pobudowane były drewniane urządzenia obronne. Typ ten pojawia się w XI w., a szeroko stosowane są w XIII w. Są to na ogół ośrodki o charakterze wojskowym, względnie administracyjnym. Na ogół mają niewielkie rozmiary (Hensel 1947, s. 5). Podstawowym elementem obronnym gródków stożkowatych była wieża (słup, słupa, stołp).
    Na Rusi północno-wschodniej grodziska okrągłe i półokrągłe pojawiły się później niż na południu i datować je tam należy na XII i XIII w. Grodziska sprzężonego typu (tj. obejmujące kilka płaszczyzn otoczonych powiązanymi ze sobą wałami) należą do rzadkości
Problematyka grodów i ich umocnień zawarta jest także w pracy W. Hensel z 1987 r. Autor przedstawił w niej podział grodów pod względem konstrukcji umocnień.
  1. Jedną z najstarszych form grodów były osady obwiedzione ostrokołami, tj. płotem palisadowym. Płot ten zbudowany jest z kołków wbitych w ziemię w pewnej od siebie odległości i wyplecionych gałęziami (np. Mikulčice z około VIII w., Klučov z około VIII-pocz. IX w., Santok z około VIII/IX w., Łęczyca z około VIII/IX w., ale datuje się ją na lata wcześniejsze, co jednak niepewne) lub ostrokołami plecionymi z gałęzi (np. Niemcza na Dolnym Śląsku – z końca V w. oraz Biskupin). Grody tego typu wiążą się z osadnictwem organizacji przedfeudalnych lub protofeudalnych. Ostrokołami otaczano także grody w okresie średniowiecznym. Ostrokoły występują w osadach datowanych na okres od V do pocz. IX w.
  2. Solidniejszą odmianą osad typu 1. były grody palisadowe, tj. posiadające ochronę zbudowaną z gęsto przy sobie wbitych w ziemię bierwion drewnianych, bądź łupanych, bądź nieobrobionych. Ta ściana obronna zwana jest palisadą (w języku staropolskim występuje nazwa bródło) bądź ostrokołem (ponieważ bierwiona były ostro zakończone). Palisada jest najprymitywniejszą formą umocnienienia grodu słowiańskiego. W zależności od czasu trwania na danych terenach organizacji przedfeudalnych u Słowian spotykamy się z dłuższym lub krótszym używaniem gródków palisadowych. Na obszarze np. Wielkopolski występują one do poł. X w., ale równocześnie kształtuje się tu już od VI w. inny typ umocnień obronnych – wały obronne. Palisada służył także do zabezpieczania chwilowych miejsc postoju. Oprócz pojedynczych rzędów praktykowano także jej budowę w dwóch rzędach. Ściany palisadowe służyły w późniejszym okresie także do umacniania wypełnisk wałów obronnych. Umocnienia palisadowe mogły być też stosowane dla fortyfikacji wewnętrznych (Stare Město i Pohansk – jest to najstarsze znane z ziem słowiańskich umocnienie palisadowe o rzucie czworoboku, datowane na IX w.)
  3. Grody z wałami obronnymi. Obok ostrokołów wznosili Słowianie stosunkowo wcześnie wały obronne, które w okresie kształtowania się państw feudalnych stały się charakterystyczną formą umocnień słowiańskich. Najstarsze z tych wałów datuje się z VI/VII w. Grody z wałami były najczęściej kształtu figury wielobocznej zbliżonej do koła lub owalu, a rzadziej czworoboczne. Obok grodów umocnionych wałami z wszystkich stron, wznoszono wał drewniano-ziemny jedynie od strony najłatwiej dostępnej, gdy istniały odpowiednie warunki naturalne (na wzgórzach o bardzo stromych zboczach)
Nie każde jednak grodzisko z wałem poprzecznym było bronione za pomocą tego jednego elementu. Pozostałe krawędzie osady mogły być umocnione np. za pomocą palisady albo też innych środków, może nawet krzewów z cierniami
Najbardziej typowym sposobem fortyfikowania grodów był wał o konstrukcji drewniano-ziemnej, rozwiązywanej w różny sposób w poszczególnych krajach słowiańskich
  1. Najpospolitszym typem wału obronnego na terenie Słowiańszczyzny wschodniej był wał o konstrukcji skrzyniowej. Wały skrzyniowe występują także, choć rzadziej u Słowian zachodnich, również w tzw. strefie lechickiej, np. Gdańsk, Opole w X, XI w. Drewniane skrzynie wypełniane były ziemią, bądź jak w Biełgorodzie pod Kijowem (datowane na przełom X i XI w.) – niepaloną cegłą, a względnie drewnem. Skrzynie tworzyły kilka kondygnacji nierównej szerokości. Na jednej z niższych, zewnętrznej, umieszczano dodatkowo rząd słupów skośnych skierowanych na zewnątrz. Podobne zasieki występują również w wałach zachodniosłowiańskich (w Ketzin nad Hawolą, Łęczycy i być może w Poznaniu). W wale znajdowały się izbice dla załogi, a całość zwieńczona był daszkiem. Konstrukcja ta była stosowana zarówno przy budowie wałów grodu, jak i podgrodzia. Różnica polegała na tym, że skrzynie wału podgrodzia wzniesione były na poziomie, na którym stawiano wał, natomiast konstrukcje drewniane wału grodowego pobudowane były na 1,2 m wysokiej warstwie ubitej gliny. Niepaloną cegłę użyto także w innych wałach z terenu Ukrainy, np. w Perejasławiu Chmielnickim oraz na grodzisku położonym pod wsią Zarecze. Technika stawiania wałów ruskich była o wiele bardziej różnorodna. W niektórych przypadkach mogła występować także konstrukcja rusztowa. Izbice występują jednak najczęściej, zwłaszcza w okresie do XI w. (np. w Kijowie). Wadą konstrukcji skrzyniowej jest to, że zniszczenie jednej ściany mogło spowodować zsunięcie się całej masy ziemi. Być może dla uniknięcia tego niebezpieczeństwa w wałach młodszych opisanego typu do wypełnienia nie używano piasku, lecz kłód drewnianych.
  2. Wieleci, Obodrzyci i Polacy stawiali głównie wały o konstrukcji rusztowej (inni autorzy stosują nazwę konstrukcji rusztowa wymiennie z przekładkową (zob. Dzieduszycka 1977, s. 74), ale W. Hensel nie stosuje tego). Konstrukcja ta występuje głównie u Słowian Zachodnich, w okresie od VIII do X w., a być może można ją odnosić do poł. VI w. Występowała także u Słowian Południowych, ale w połączeniu z kamiennym licem. Niezwiązane dyle drewniane układano warstwami na przemian podłużnie i poprzecznie do biegu wału, przy czym warstwy poprzeczne składały się często z dyli układanych gęściej niż bierwiona warstw równoległych do biegu wału, stanowiących nieraz tylko rodzaj legarów. Czasami poszczególne stosy (segmenty) opierały się wyłącznie na pojedynczych wzdłużnych kłodach, wspierały wówczas na nich końce zewnętrzne belek poprzecznych. Uzyskiwano dzięki temu pochyłość zewnętrznej ściany wału (niektórzy autorzy uważają ten zabieg, za wyznacznik konstrukcji podkładowej). Między warstwami drewna sypano piasek lub glinę. Znane są różne odmiany konstrukcji rusztowej. Wielość technik najlepiej widoczna jest w Meklemburgii (znaczące są tutaj impulsy z północy). Natomiast u Sorabów, Morawian (wały tego typu datuje się na IX w.), Słowaków i Czechów budowano niekiedy wały z licem kamiennym, składającym się z kamieni układanych luźno, bądź wiązanych gliną lub rodzajem zaprawy gipsowej. Podobnego typu wały znane są również z Bułgarii (np. w Styrmen nad Jantrą). W związku z rodowodem tych umocnień w środowisku Słowian zachodnich zakłada się możliwość przenikania tradycji celtyckich lub frankońskich. Mówi się nieraz, że omawiany typ fortyfikacji odkryty w Bułgarii mógł zostać zapożyczony z Moraw, bądź odwrotnie: mogą to być oddziaływania bułgarskie na Morawy. Na Morawach mogą występować impulsy z dwóch kierunków: tradycyjnego celtyckiego (lub frankońskiego) i nowego bułgarskiego. Lico kamienne z nieobrobionych kamieni polnych odkryto także w miejscowości Teterow (Meklemburgia) i w Kaliszu. Kamieniem nieraz umacniano także niektóre urządzenia obronne u Słowian wschodnich. Użyto go np. do wzmocnienia lica wału grodziska jekimauckiego z X-XI w. (Hensel 1987, s.487-488).
    Dla okresu wczesnośredniowiecznego najwcześniejszym przykładem zastosowania konstrukcji rusztowej jest wał grodu w Połupinie (poł. VI - poł. VII, tak wczesne datowanie jest jednak niepewne). Rozpowszechnienie konstrukcji rusztowej przypada na wieki VIII-X, kiedy to szereg grodów Wielkopolski, Polski środkowej, Łużyc i Brandenburgii stawianych było w ten sposób. Ze względu na obszar, na którym najczęściej występuje ta konstrukcja („obszar obodrycko-wielecko-polski”), nazywa się ten typ lechickim. W niektórych przypadkach konstrukcja rusztowa współwystępowała z innymi technikami, wówczas to ruszt tworzył bądź jądro, bądź też lico wału
  3. Wały terasowate (kamienno-ziemne), posiadające ławę drewnianą lub kamienno-drewnianą. Ławy spotyka się już wcześniej np. w „łużyckich” wałach obronnych w pierwszym tysiącleciu p.n.e. Zastosowanie ich w wałach wczesnośredniowiecznych utrudniało operowanie machinami oblężniczymi w czasie oblężenia, z drugiej strony podnosiło skuteczność samego wału, tym bardziej, że od wewnątrz znajdował się nieraz nasyp ziemny (np. Łęczyca). Ławy były różnej szerokości (np. w Poznaniu ława miała ponad 4 m, natomiast szerokość całego wału wynosiła około 20 m).
  4. Wały o konstrukcji słupowej, a więc składające się ze ścian zbudowanych z drewnianych bierwion układanych poziomo na sobie i podpartych słupami. Prostą formą wału zaliczaną do tego typu są wały ziemne podtrzymywane za pomocą wyżej opisanych ścian drewnianych (np. Biskupin). Typem przejściowym pomiędzy wałami tego rodzaju, a wałami skrzyniowymi jest wał zewnętrzny grodziska w miejscowości Stará Kouřim w Czechach (państwo Sławnikowiczów). Występowały tutaj pewnego rodzaju skrzynie podparte słupami pionowymi, które z kolei umocnione były specjalnymi drewnianymi, ukośnie ustawionymi podpórkami (przyporami)
  5. Między umocnieniami palisadowymi a wałami o konstrukcji rusztowej i skrzyniowej istniały różne typy pośrednie. Do nich zaliczyć należy wały wzniesione z ziemi, umocnione z zewnątrz i wewnątrz grodu płotami zbudowanymi w konstrukcji sumikowi-łątkowej (np. Woiszczina) lub palisadowej (np. Czerkasowskie grodzisko i Wolin). Palisadowe umocnienie zastosowano także w wale o konstrukcji jarzmowo-skrzyniowo-rusztowej w Behren-Lübchin. Częstokół stanowił też uzupełnienie fortyfikacji wielkomorawskich budowanych z drewna i ziemi z licem kamiennym
    Znany jest także przykład stosowania techniki skrzyniowo-rusztowej o różnych sposobach rozwiązania. W Gnieźnie w wale podgrodzia używano konstrukcji skrzyniowej dla wzniesienia wyższych partii wału o fundamencie z rusztu. W Teterow (Meklemburgia) partia skrzyniowa stanowiła przednią część wału głównego, a pozostałe zbudowane były w technice zbliżonej do rusztowej
  6. Wały o konstrukcji hakowej (hakowe umocnienie fundamentowej części wałów) odgrywały dużą rolę we wczesnopolskim systemie obronnym. Do 1960 r. konstrukcje tego typu znano wyłącznie z obszaru Polski, m.in. z Gniezna, Poznania, Daleszynu, Skępego, Łęczycy, Lubusza, Santoku, Ujścia, Opola, Wrocławia, Gdańska, Wolinu i Kołobrzegu. Dlatego w starszej literaturze ten sposób konstrukcji nazywany jest „polskim”. Konstrukcję tę odkryto jednak także w Czechach, Moskwie i w Tornow. Możliwe jest, że to właśnie z Polski przejęły ten sposób inne kraje. Konstrukcja hakowa przeciwdziała możliwościom rozsuwania się luźno położonych, niczym ze sobą nie powiązanych bierwion drewnianych. Konstrukcja ta polega na usztywnieniu bierwion biegnących wzdłuż wału przez i lub kilka warstw kłód poprzecznych z pozostawionym przyciętym jednym konarem, stanowiącym hak. Haki te umieszcza się w pewnych od siebie odległościach
    W niektórych słowiańskich wałach rusztowych występuje inna forma umocnienia części fundamentowej, jest to pilotowanie, tj. zastosowanie słupów pionowych w celu związania ze sobą luźno rzuconych dyli drewnianych i uniemożliwienie rozsuwania się ich. Konstrukcja ta występują w Poznaniu oraz być może w Pennigsbergu pod Mittenwalde i w Biskupinie.
    Charakterystyczne dla drewnianego budownictwa Słowian jest elastyczne stosowanie różnych technik w zależności od warunków terenowych
  7. Niezależnie od Rusi oraz Bułgarii, w XI i XII w. powstają całkowicie kamienne mury obronne, m.in. na obszarze Czech, Słowacji i dawnej Jugosławii. Najwcześniej zaczęto używać kamienia na terenie Chorwacji (może od IX w.), później na Słowenii (od około X w.). W Polsce najpóźniej w XII w. dochodzi do pobudowania kamiennych murów obronnych na Śląsku (np. na Ślęży) i w Małopolsce (w Krakowie, na Wawelu), a w Lubiniu kamiennego fortalicjom klasztornego
W celu zapobieżenia niebezpieczeństwu spalania wałów podczas oblężenia, oblepiano je gliną. Szerokość wałów drewniano-ziemnych u podstawy była bardzo różna, wynosiła od 3 do ponad 20 m (Poznań, Wrocław). W celu dostania się na pomost wału Słowianie posługiwali się drabinami. Wysokość wałów wahała się od 4 lub 5 do 8 , bądź nawet 12 m (np. w Wiślicy). Wały węższe stawiano w starszych fazach okresu wczesnośredniowiecznego, a długość trwania tej praktyki zależała od stopnia zaawansowania gospodarczego i społeczno-politycznego poszczególnych grup Słowian. Wały szersze zaczęto budować w czasach młodszych (Hensel 1987, s.492-493).
Zwieńczenie wałów było różnie skonstruowane. Częściowo stanowiły je zadaszone przedpiersia. Zadowalano się również zwykłą ścianą palisadową. W jednych i drugich były okienka ułatwiające prażenie oblegających (Hensel 1987, s.493). Bramy grodów były szczególnie umacniane. W Kijowie najpóźniej na początku XI w. występowały już bramy murowane. Znane są także bramy podwójne. Przed samym wałem prawie zawsze występowały fosy, prze które niekiedy rzucano most do bramy grodowej. Aby fosy nie zamulały się, stosowano różnego rodzaju zabezpieczenia, jak szalunki, plecionki, czy obudowy drewniane (jeśli gród znajdował się nad brzegiem rzeki czy jeziora). Urządzenia takie naprawiano co 20-40 lat (Hensel 1987, s.493).
Gród otaczano poza wałem głównym także kilkoma wałami niższymi (np. Łęczyca, Kłecko, Ketzin). Czasami zwiększano także liczbę fos. Nieraz dostęp do grodów utrudniano kopiąc tzw. wilcze doły. Dostęp utrudniały także gęsto stojące drzewa przed wałami (zasieki). W niektórych grodach istniały specjalne podziemne ganki umożliwiające tajne przejścia na zewnętrz (np. w Plisce, Rajkach). Konstrukcje drewniane starano się wznosić z twardych gatunków drewna, zwłaszcza z dębowiny. Czasami stosowano modrzew, czy sośninę. W różnych przypadkach stwierdzono obecność dodatkowych umocnień w postaci częstokołu (zasieku) ze słupów ukośnych (zaostrzonych kołków), zwróconego na zewnątrz warowni (Hensel 1987, s.493).
Wały wzdłużne lub graniczne to system obronny stosowany na ziemiach słowiańskich (m.in. na Rusi, Łużycach i w Polsce). Najokazalsze są wały ruskie wzniesione na południu kraju najprawdopodobniej przeciw Pieczyngom i Połowcom. Budowane były głównie wzdłuż rzek, stanowiących dla nich rodzaj fosy, miały 6-8 m wysokości i około 16-17 m szerokości. Na zachodniej granicy Śląska znajdują się tzw. wały śląskie, czyli „Wały Chrobrego”, które składają się na ogół z trzech linii wałów przedzielonych fosami, szerokość całości wynosiła około 15 do 45 m, a wysokość do 1 m. Przynajmniej południowo-wschodnia i środkowa część tych wałów biegły w pobliżu wschodniego skraju pierwotnej puszczy. Obok znaczenia strategicznego wały śląskie spełniały pewna funkcje gospodarczą, gdyż narzucały konieczność posługiwania się określonymi szlakami. Były używane w XI, być może i w XII w. (Hensel 1987, s.500-502). Wały śląskie opasały granicę zachodnią, poczynając od Krosna Odrzańskiego, aż w okolice Bolesławca, równolegle i łącznie z wałami nad Nysa Łużycką. Znane są też podobne , ale mniejsze założenia wałów ciągłych, jak na przedpolu Kujaw, na północ od Brdy i na pograniczu mazowiecko-pruskim nad górnym Orzycem, a może i na granicy wiślicko-sandomierskiej, pod Połańcem, w lasach staszawskich. Datowanie tych wałów jest niepewne. Ich charakter zaporowy, dobrze znany z analogicznych „wałów żmijowych” rozbudowanych przeciw koczownikom stepowym na przedpolu Kijowa w IX-XII w., nie dość jasno tłumaczy się w warunkach osadnictwa rolniczego ziem polskich i sąsiednich
B. Dzieduszycka w pracy z 1977 r. wymienia trzy odmiany wałów o konstrukcji rusztowej, wymienianych przez innych autorów:
  1. Wały o klasycznej konstrukcji rusztowej. Układ złożony z dyli drewnianych układanych zazwyczaj w niewielkiej odległości od siebie (bądź ściśle przy sobie) układanych poprzecznie do kierunku biegu wału, wspartych na legarach wzdłużnych, podwyższających całość
  2. Wały o konstrukcji przekładkowej. Są odmianą konstrukcji rusztowej, gdzie wzdłużne legary układane były stosunkowo blisko siebie
  3. Wały o konstrukcji podkładkowej. Są odmianą konstrukcji rusztowej. Konstrukcja ta polega na zastosowaniu tylko jednego wzdłużnego legara (położonego na skraju stoku), na którym układa się dyle drewniane poprzecznie do biegu wału, uzyskując w ten sposób charakterystyczne podwyższenie jednej z części konstrukcji i możliwość uzyskania przy odpowiednim cofaniu dyli nachylenia ściany wału. Warstwy prostopadłe do lica wału pochylały się ku wnętrzu
W konstrukcji rusztowej wzniesiono wały wielu wczesnośredniowiecznych grodzisk słowiańskich. W. Hensel podkreślał, że jej szerokie zastosowanie wiązać można z warunkami geograficznymi terenów niżowych (była ona najlepiej dostosowana do naturalnych nizinnych warunków terenowych). Dla okresu wczesnośredniowiecznego najwcześniejszym przykładem jej zastosowania jest wał grodu w Połupinie (były woj. zielonogórskie) oraz nieco późniejszy Tornow i Vorberg, gdzie w VII w. wały wzniesiono tylko tym sposobem. Z obszarów dorzecza Obry w najwcześniejszych grodach w technice rusztowej wzniesiono drewniane konstrukcje spinające nie umocnione ziemne lub kamienno-ziemne jądro wału. Rozpowszechnienie konstrukcji rusztowej przypada na wieki VIII-X. Czasami konstrukcja ta współwystępowała z innymi technikami, wówczas to ruszt tworzył bądź jądro, bądź też lica wału
W swojej pracy autorka omawia także konstrukcje kamienno-drewniane. Dość często spotykane jest licowanie wału płaszczem kamiennym lub gliniano-kamiennym, z jednej bądź z obydwu stron. Konstrukcje drewniane w postaci rusztu, bądź skrzyń wypełnionych kamieniami tworzyły jądro wału, licowanego od zewnątrz murem kamiennym, a od wewnątrz często rodzajem ściany drewnianej. Zabiegi tego rodzaju stosowane były od 2. poł. VIII w
W zestawieniu grodzisk między Łabą a Solawą wykonanym przez J. Hermanna, uwidocznia się grupa z wałami, których jądro, często ziemne lub o konstrukcji skrzyniowej, rzadziej rusztowej, licowane było na ogół z obydwu stron solidnym płaszczem z kamieni polnych, układanych warstwami na sobie w ten sposób, ze tworzyły one potężne oblicowanie wału. Ten typ spotyka się często na wczesnych rozległych grodach wyżynnych na terytorium plemiennym Wieletów, gdzie zwyczaj ten zanika w IX-X w. W młodszym okresie słowiańskim użycie kamieni polnych w tym budownictwie staje się rzadkie, sprowadzając się niekiedy do wzmocnienia ławy przed frontem wału.
Mniej jasna sytuacja jest na ziemiach polskich. Licowanie wału płaszczem kamiennym lub gliniano-kamiennym z obydwu stron lub częściej od strony zewnętrznej przeważało w okresie między VII a X w., nie można tu jednak wyróżnić wyraźnych grup terytorialnych, choć większość stanowisk skupia się na obszarze Wielkopolski i Dolnego Śląska. Przykłady stosowania tej techniki są także na Mazowszu (Szeligi), czy Pomorzu (Cedynia). Elementy kamienne opisywanego tutaj typu datowane są na okres po X w. (Ceków, Jarantów, Kraków-Opole, Niedów).
Z obszaru Moraw i Czech nie jest znane budownictwo obronne z zastosowaniem płaszcza z kamieni polnych.
Kamienie polne używane były również w konstruowaniu środkowej partii wału bądź jako samodzielnego jądra kamiennego, bądź łącznie z ziemią jako wypełnisko skrzyń drewnianych (Źlinice, Daleszyc, Kalisz, Tarantowo, Pszczew) ,br> Bardziej zaawansowaną formą jest stosowanie „czystego” muru kamiennego (z kamieni przypasowywanych do siebie najczęściej bez spoiwa). Mur mógł tworzyć przednią, rzadziej tylną, stromą ścianę wału, do której przytykało jądro drewniano-ziemne lub ziemne, licowane często od wewnątrz murkiem kamiennym lub ścianą drewnianą. Ten typ składał się z kilku odmian. Często spotykana była konstrukcja z dyli drewnianych układanych w odległości kilkudziesięciu cm od siebie w ten sposób, że końcówki ich wchodziły w mur kamienny spajając w ten sposób obydwa elementy. Dyle drewniane tworzyły więc pewnego rodzaju konstrukcję rusztową, z tym, iż rolę legarów wzdłużnych spełniały tutaj kamienie muru frontalnego, a bele poprzeczne do biegu wału przysypywane były warstwami piasku. Na ziemiach słowiańskich ten typ budownictwa obronnego wystąpił w kilku skupiskach, przede wszystkim na terenach charakteryzujących się dostępnością odpowiedniego surowca. Najwcześniej ten typ wystąpił w 2. poł. VIII w. w Lobeda w Jenie.
Między Łabą a Solawą sposób budowy z zastosowaniem jako jednego z elementów frontalnego, rzadziej tylnego muru, z układanych zazwyczaj na sucho kamieni, stosowany był już w 2. poł. VIII w., a częściej w IX, X w. i później. W większości grodów jądra wałów składały się z nieregularnego rusztu, tkwiącego w nasypie ziemnym, a nigdy ze skrzyń, które znane są natomiast z terenu Czech i Moraw. Najstarszymi tu przykładami licowania wałów murem kamiennym bez zaprawy są wały starszego grodu w Mikulčicach z 1. poł. IX w. oraz w Levým Hradcu z poł. IX w. Rozpowszechnienie tej techniki budownictwa na Morawach i w Czechach następuje dopiero w końcu IX i X w. Z terenu Polski znany jest jedyny w pełni udokumentowany przykład zastosowania muru frontalnego opisywanego wyżej typu w Niemczy (w wale z IX w.). Układy kamienne w postaci zwartego muru z miejscowego surowca bez spoiwa znane są również z dolnośląskich grodów w Granicznej i Witostowicach. Na obszarach obfitujących w materiał skalny przeważało budownictwo z zastosowaniem muru, na ogół bez spoiwa z łatwo łupiących się kamieni, natomiast na terenach nizinnych używano kamieni polnych, które nie nadawały się do budowy regularnych murów, gdyż konieczne byłoby tutaj odpowiednie spoiwo, toteż układano je w nawarstwienia wspierające się na konstrukcjach drewniano-ziemnych. Najwcześniejszymi przykładami zastosowania kamiennego wzmocnienia jako licowania ścian wału są niektóre grody na Ziemi Lubuskiej i w Wielkopolsce. W VII w. stosowano identyczne rozwiązania na niektórych grodach wieleckich
Kamień używany był także jako surowiec w budowie ławy. Ława kamienna znana jest głównie z grodzisk datowanych na czas po poł. X w., choć można przypuszczać, ze stosowano je już wcześniej. W ławy wyposażone były przede wszystkim grody o znaczeniu interregionalnym, a więc głównie grody stołeczne. Najbardziej monumentalnym przykładem jest ława grodu w Poznaniu. Ława wzmacniała zewnętrzną część wału. W Cedyni występowała ława drewniano-kamienna. Konstrukcja ta składała się z poprzecznie układanych bierwion podpartych na legarach wzmocnionych słupami od strony zewnętrznej. Na tym drewnianym podkładzie spoczywały duże głazy tworzące mur do wysokości 1 m. całość przykryta była płaszczem glinianym wzmocnionym luźna oblicówką kamienną (Dzieduszycka 1977, s. 78). Z obszarów pozapolskich ławy kamienne znane są z kilku stanowisk, m.in. grodziska w Brohna pow. Budziszyn (datowany na okres między IX a XI w.), Behren-Lübchin (2. poł XII w.). Znacznie rzadsze są na terenie Polski ławy ziemne lub drewniano-ziemne (w polskiej literaturze stosuje się niekiedy termin berma lub odsadka) spotykane częściej na obszarach na zachód od Odry (Vorberg). Na wielu stanowiskach stwierdzono umocnienie przedwala nasypem ziemnym różnych rozmiarów (głównie datowanych na IX w. i później
J. Bogdanowski w pracy z 2002 r. wprowadza inny podział wałów:
  1. Do najprostszych wałów zalicza wał tzw. koszowy oraz
  2. częstokołowy.
  3. wał przekładkowy – stanowi dalszy stopień rozwoju. Autor wyróżnia tu trzy odmiany:
    1. prostą
    2. hakowa
    3. wieńcową (zrębową)
  4. wał skrzyniowy, którego późniejsza odmianą jest wał izbicowy (gdy skrzynie są puste)
  5. kamienno-ziemny o mieszanej konstrukcji
J. Lodowski w pracy „Dolny Śląsk na początku średniowiecza (VI-X w.). Podstawy gospodarcze i osadnicze” z 1980 r. omawia problematykę dotycząca m.in. grodów.
Na przełomie VII/VIII w. następują wyraźne zmiany w obrazie osadnictwa tego obszaru. Zaczynają także pojawiać się w tym czasie osiedla obronne. Około połowy lub końca VI w. zaczęto je wznosić w północno-zachodnich częściach Dolnego Śląska (Połupin). Z tego czasu pochodzą grodziska w: Gostyniu, Popęszycach i Klenicy, Datyniu, Pleśnie 2, Przytoku oraz być może niektóre obiekty w dorzeczu Baryczy. Osiedla obronne sprowadzają się do trzech form krajobrazowych: dolinnej, równinnej i wyżynnej.
Najstarsze założenia obronne, które pojawiły się w końcu VI i VII w. należą do dwóch pierwszych grup. Jednym z najstarszych założeń obronnych na ziemiach zachodniosłowiańskich jest gród w Połupinie, funkcjonujący na przełomie VI/VII w. Posiadał umocnienia wzniesione w konstrukcji przekładkowej obramowane z obu stron (przynajmniej u podstawy) kamiennym murem związanym gliną. Wielkością i zabudową nawiązuje do Połupina nieco późniejszy gród w Klenicy (miał 2 fazy rozwoju mieszczące się w okresie VII-IX w.) W fazie starszej umocnienia obronne zbudowane były w technice rusztowej, na której spoczywał nasyp gliniany. Od strony zewnętrznej umacniać je miała ława wzniesiona w podobnej konstrukcji. Konstrukcje obronne młodszej fazy miały być mniejsze (nie zostały jednak czytelnie rozpoznane)
Druga faza grodu w Popęszycach wzniesiona na ruinach poprzedniej fazy być może w VIII-IX w., posiadała już silnie rozbudowane umocnienia obronne, składające się z fosy oraz wału o konstrukcji rusztowej, wzniesionego na nasypie ziemnym poszerzonym od zewnątrz rodzajem ławy umocnionej kamieniami
Gród koło Dobromierza z IX i początków X w. posiadał solidny wał kamienno-drewniany. Zewnętrzną część wału stanowił mur zbudowany z miejscowych bloków skalnych wiązanych gliną. Od wewnętrznej strony przylegał do muru wał drewniano-ziemny wzniesiony w konstrukcji rusztowej. Podobny typ założeń obronnych miały także grodziska w Bolkowicach, Chełmcu, Piotrowicach i Nowym Jaworowie. Wał drewniano-ziemny licowany kamiennym murem stwierdzono także w Granicznej z VIII bądź IX-X w. (około 5 ha), w dwóch fazach umocnień Niemczy (IX i X-XI w.) oraz w Witostowicach
Grodzisko w Strachowie koło Sobótki (poł. X lub na przełom X/XI) otaczał masywny wał ziemny, szeroki u podstawy na 10-12 m, którego wysokość dochodziła do 4 m. Wewnętrzne lico wału wzmocniono u podstawy rodzajem muru wykonanego z głazów gabrowych i kamieni, zewnętrzne natomiast gliną.
Najwięcej różnorakich rozwiązań konstrukcyjnych z zastosowaniem kamienia w urządzeniach obronnych odkryto w Niemczy. Najlepiej udokumentowane zostały 2 fazy wału z VIII/IX w. i X-XI w. w południowo-wschodniej części grodu. Pierwsza z nich składała się z kamiennego muru o szerokości 2 m (z miejscowych łupków) oraz przylegającego wału drewniano-ziemnego wzniesionego w konstrukcji skrzyniowej, szerokiego u podstawy około 4 m. Faza druga została zbudowana również z muru o podobnych parametrach oraz przymurza z dębowych bierwion w konstrukcji rusztowej. Szerokość całej konstrukcji dochodziła u podstawy do 15 m. Być może niektóre odcinki składały się wyłącznie z muru na zaprawie glinianej. Najstarsze umocnienia obronne w postaci palisady z VIII w. odkryto w Niemczy na wzgórzu południowym. Składały się one z trzech rzędów zaostrzonych słupów wbitych ukośnie, nachylonych w kierunku spadku stoku. Nie wiadomo, czy była to konstrukcja samodzielna, czy tylko rodzaj zasieku poprzedzający właściwy wał. Dalsze 2 fazy umocnień począwszy od IX w. składały się już z solidnych konstrukcji w postaci wałów kamienno-drewniano-ziemnych.
Badania wykazały pewne opóźnienie w rozwoju budownictwa grodowego Śląska w strefie południowo-wschodniej w stosunku do północno-zachodniej. Nie było ono zbyt duże, ponieważ i tutaj pierwsze grody pojawiają się być może już w początkach VIII w. (Niemcza, Strzegów). Jednak zasadniczy ich rozwój następuje dopiero w okresie VIII/IX-X w. W omawianej strefie znajduje się najwięcej obiektów dużych (dominują te o wnętrzach około 1 ha – Gierów, Mierzyce, Milicz, Niemil, Niemcza, Wiązów). Występują tu także rozległe, zbliżone do małopolskich, założenia obronne, zajmujące przestrzeń około 2 ha (Gniechowice, Krajów i Strzegów) lub nawet w granicach 4,5-5 ha (Gilów, Graniczna). Są to przeważnie grodziska wyżynne. Wszystkie obiekty charakteryzują się silnie rozbudowanymi założeniami obronnymi w postaci fos, suchych rowów i wałów wznoszonych w rozmaitych technikach (od palisadowej – Niemcza, poprzez zwykły wał ziemny – Niemil, aż do umocnień drewniano-ziemnych licowanych murem – Graniczna, Niemcza, Witostowie).
Osadnictwo obronne w postaci grodów najwcześniej (już w VII i VIII w.) powstaje w północno-zachodniej części Dolnego Śląska. Wśród grodów nizinnych jest zjawisko silnego rozbudowania urządzeń obronnych, niewspółmiernego w stosunku do powierzchni ich wnętrz. Nie widać tego na obiektach wyżynnych. Pochodzą one w większości z końca VII, a zwłaszcza VIII-IX w. (jest to czas największego rozkwitu budownictwa obronnego Słowian Zachodnich)
Natomiast w tym czasie (VIII-IX w.) Małopolska wykazuje nadal silne powiązania z obszarami położonymi na południe od Karpat, zwłaszcza z Morawami i Słowacją zachodnią. Osiedla obronne pojawiają się tam nieco później dopiero w VIII w., a ich największy rozkwit następuje w IX-X w. Były to założenia duże, budowane zazwyczaj w miejscach istniejących osad otwartych, z których część przekształciła się w wieku następnym w olbrzymie nawet kilkudziesięciohektarowe założenia obronne. Wielkie grody okresu późnoplemiennego są specyfiką strefy południowej, gdyż w strefie północnej (Niż Środkowoeuropejski) dominują w tym czasie grody małe. Przyczyn tego należy szukać w silniejszym początkowo zaawansowaniu rozwoju ekonomicznego strefy południowej i większego zagrożenia zewnętrznego, a także zjawisku formowania się tam (od VII w.) dużych jednostek terytorialnych obejmujących większe niż na północy obszary, przy równoczesnej małej liczbie grodów
W strefie południowo-wschodniej Dolnego Śląska występuje mniejsza ilość grodzisk. Późniejsza jest również ich chronologia – VIII, a najczęściej IX w. (wyjątkiem jest Niemcza i Strzegów, sięgające być może VII w.). Poza kilkoma wyjątkami są to przeważnie duże założenia obronne o powierzchni wnętrz w granicach od 1,0 do 0,5 ha. Część z tych grodzisk swymi rozmiarami i usytuowaniem nawiązuje do rozległych założeń obronnych z Małopolski, Czech, Słowacji oraz z terenów między Łabą a Solawą. Brak jest jednak w ich okolicy śladów osadnictwa otwartego. Większość grodzisk z południowej części charakteryzuje się dużym udziałem budulca kamiennego, stosowanego w umocnieniach obronnych
Próbę podziału typologicznego wczesnośredniowiecznych konstrukcji wałów grodów z terenu Małopolski podjął J. Poleski w pracy „Wczesnośredniowieczne grody w dorzeczu Dunajca” z roku 2004 (Poleski 2004, s. 120-141). Konstrukcje wałów wczesnośredniowiecznych grodów z terenu Małopolski można podzielić na pięć podstawowych typów, w obrębie których można z kolei wyróżnić odmiany i warianty.
Omawiając grody J. Poleski podzielił je w aspekcie chronologicznym na dwie główne kategorie: grody z fazy przedpaństwowej oraz grody z fazy państwowej wczesnego średniowiecza. Grody datowane ramowo na X-XI w. zostały zaliczone do grodów plemiennych. Grody państwowe dzielone są na polskie i ruskie
Na terenie Małopolski podczas budowy wczesnośredniowiecznych grodów stosowano najrozmaitsze techniki konstruowania wałów z zastosowaniem palisad. Wały takie wznoszono już w fazie przedpaństwowej z pewnością już od IX w., a być może już od końca VIII w. Budowano je także po włączeniu terenów Małopolski do państwa Piastów po 989 r.(w tym jeden z wałów w Krakowie, na Wawelu, podobnie jak umocnienia niektórych grodów po ruskiej stronie granicy (Czermno, Sąsiadka). Najmniej liczne okazały się umocnienia typu I. Najczęściej na terenie Małopolski stosowano wały skrzyniowe (typ WIVD1-3). Analogie do tych konstrukcji spoza terenu Małopolski są nieliczne. Stosunkowo rzadko, choć częściej niż w innych częściach Słowiańszczyzny zachodniej, wznoszono na terenie Małopolski wały grodów przedpaństwowych, których pionowe ściany wykonane były techniką plecionkową.
W kwestii ilości surowca, potrzebnego do zbudowania wałów poszczególnych typów można przyjrzeć się obliczeniom na podstawie wałów 1. i 3. fazy grodziska w Zawadzie Lanckorońskiej. Starszy wał drewniano-ziemny długości około 450 m. Możemy przyjąć, iż na wykonanie drewnianej konstrukcji 1 m bieżącego wału potrzebnych było około 2,5 m3 drewna. Znając długość wału, uzyskujemy łączną kubaturę drewna około 1125 m3. W rzeczywistości drewna było więcej, gdyż w obliczeniach nie uwzględniono szalunku dranicami, belkami lub ewentualnie plecionką od strony wewnętrznej palisady. Kubatura ziemi użytej jako wypełnisko wału wynosiła około 7875 m3. Długość całkowita wałów wynosiła około 2540 m. W tej sytuacji minimalna kubatura drewna wynosiła 12700 m3, zaś kubatura ziemi 30480 m3
Najłatwiejszym sposobem pozyskiwania ziemi do budowy wałów drewniano-ziemnych było drążenie fos. Ziemia z nich wydobyta trafiała do wypełniska wałów, co było najbardziej ekonomiczne, gdyż nie wymagało transportowania dużych ilości materiału na większe odległości. Innym sposobem było pozyskiwanie gliny na budowę umocnień poprzez niwelacje powierzchniowych warstw ziemi w obrębie wałów. Dotychczas rozpoznane fosy z terenu Małopolski należą do typu określanego jako „suche”, czyli takie, które nie były wypełnione wodą (Poleski 2004, s. 140).
Z terenów Małopolski tylko w czterech przypadkach natrafiono na relikty przejść bramnych w wałach (np. w Zawadzie Lanckorońskiej, Chełmcu, Damicach, Sąsiadce). Ściany bramy tworzyły dwa rzędy palisady, ustawione poprzecznie do biegu wału i podtrzymujące jego wypełnisko, lub blisko siebie wkopane w podłoże pionowe słupy. Przejścia bramne różniły się szerokością. Zasadniczo można je podzielić na dwie odmiany: przejście bramne bez podziału wnętrza oraz brama z podziałem pionowymi słupami na dwa „przejścia”. Podobne formy, bądź identyczne stosowano w innych częściach Słowiańszczyzny (Poleski 2004, s. 140-141).

Ruś W 2. poł. X w. utrwaliło swój byt wczesnofeudalne państwo kijowskie. Zwiększyła się rola budowli obronnych. Osiedla obronne wznosiły się teraz na całym terytorium osadnictwa. Wraz z rozwojem taktyki wojennej rozwijały się formy fortyfikacji. Aby przetrwać systematyczne oblężenie, zaczęto budować bardziej potężne wały, z drewnianymi konstrukcjami.
Pod koniec X w. Władysław Światosławicz (władca Rusi) w obronie przed zagrożeniem ze strony przede wszystkim Pieczyngów, doprowadza do budowy odrębnych fortyfikacji i całych linii obronnych.
W 2. poł. X w. Jarosław Mądry kontynuując dzieło ojca, wzniósł nową linię obrony. Przy niej wybudowano najsilniejszą twierdzę Starej Rusi – Górne Miasto (Miasto Jarosława w Kijowie).

Typy wałów

  1. Konstrukcja skrzyniowa – występuje od końca X w., w XI i XII w. konstrukcja skrzyniowa (zrębowa) wałów stała się powszechna. Belki ściśle jeden obok drugiego wbijano w ziemię, przez wystające końce bierwion pomiędzy ścianami zostawała przerwa (między skrzyniami były odstępy). Skrzynie od strony zewnętrznej zasypywano ziemią, co dawało stabilność wału i chroniło go przed obsuwaniem. Ustawiano je w jeden, a niekiedy w 2-3 rzędy. W zależności od profilu wału ich ściany miały różną wysokość i nachylenie. Taka konstrukcja była szeroko rozpowszechniona na Rusi w XI-XIII w.
  2. W XIII w. pojawia się drugi typ konstrukcji skrzyniowej (zrębowej) wewnątrz wału. Składała się ona z nie oddzielonych skrzyń, ale ich związanej trwale linii (między skrzyniami brak odstępów). Bierwiona zewnętrznych ścian wchodziły w poprzeczne ściany, wyznaczając pomieszczenia. W zarysie skrzynie były kwadratowe i prostokątne, rzadziej trapezowate. Rozmiary ich wahały się od 1,5×3 m do 3,5×4 m i większe.
  3. Znane były także mieszane typy. Na dłuższej osi skrzynie stały oddzielnie i w poprzek podzielone były na 2-3 komory. Od poł. XII w. często nie zapełniano ziemią wnętrza komór, służyły one wówczas jako pomieszczenia gospodarcze i mieszkalne – konstrukcja izbicowa.
  4. Kolejnym typem, rzadko spotykanym, był konstrukcja przekładkowa. U podstawy wału w poprzek jego dłuższej osi w niewielkiej odległości układano bierwiona, jedno obok drugiego. Na nich układano podłużne drewniane belki, a nad belkami znów kładziono powały. Aby uzyskać większa stabilność, bierwiona wzmacniano niewielkimi poprzecznymi bierwionami z konarami – był to naturalny hak (konstrukcja hakowa). Przestrzenie miedzy bierwionami zasypywano ziemią. Konstrukcja ta występuje w Mińsku, Moskwie i Nowogrodzie.
  5. Szeroko rozpowszechnione na terenach Rusi były również wały ziemne. Czasami podstawa takich wałów mogła być wzmacniana niskim kamiennym murkiem, zbocza natomiast wzmacniano wypaloną gliną albo polnymi kamieniami. Jednocześnie z usypywaniem wału, kopano przed nim rów, między rowem a podstawą wału budowano odsadzkę, która miała zapobiegać przed obsuwaniem się przedniej części wału. Na szczycie wału wznosiła się drewniana konstrukcja. Jej pierwotnym typem była palisada z bierwion podpierających, bądź bierwion o zaostrzonych końcach.
Hasła Wały ziemne (według Słownika starożytności słowiańskich - wały podłużne) to nasypy ziemne, sięgające niekiedy parometrowej wysokości od kilkuset do kilkudziesięciu metrów długości. Występują na obszarze Słowiańszczyzny wczesnośredniowiecznej oraz w bliższym i dalszym sąsiedztwie. Najbardziej znane obiekty to tzw. wały żmijowe rozciągające się w kilku pasach na południe i południowy-wschód od Kijowa oraz związany być może z nimi system wałów podłużnych pomiędzy dolnym Seretem i dolnym Prutem w Mołdawii. Wały podłużne można podzielić na obiekty jednoczłonowe (wał i jedno- lub obustronna fosa) oraz wieloczłonowe (kilka biegnących równolegle do siebie w niewielkim oddaleniu nasypów, przedzielonych pozornymi fosami, powstałymi najpewniej w wyniku wybierania ziemi). Geneza powstania wałów upatrywana jest w słabym zaludnieniu obszarów pogranicznych i niemożliwości zorganizowania skutecznej obrony (Słownik 1980, s. 303-304, 309).
Częstokół, płot pleciony – ściana złożona z pionowo wbitych bierwion lub parkan z poziomo ułożonych bierwion. Podobna rolę pełnił też wał
Odsadzka – wąski próg dzielący stok wału od fosy i zabezpieczający go przed osypywaniem